ગીરના ઈતિહાસની સૌથી મહત્વની જાહેર હિતની અરજી શું છે?

0
4

ગુજરાતમાં આવેલ ગીરનું જંગલ એશિયાટિક સિંહોના વસવાટનું જગતનું એકમાત્ર સ્થાન ગણાય છે. છેલ્લાં કેટલાંક સમયથી સરકારના એકધારા પ્રયત્નો, જંગલ વિભાગની સારસંભાળ અને સ્થાનિકોના સિંહપ્રેમના કારણે સિંહોની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. પરંતુ સિંહોની સતત વધતી વસ્તી સામે ગીરના જંગલ વિસ્તારનું સંકોચન થઈ રહ્યું છે. જેને લીધે સિંહો અન્ય વિસ્તારોમાં પ્રસરીને હવે તો છેક રાજકોટની ભાગોળ સુધી પહોંચી ગયા છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા અમલમાં મૂકાયેલ ગીર ફોરેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પ્લાન અધકચરો, અપૂરતો છે અને તેમાં અનેક સુધારાઓ આવશ્યક છે એવી દલીલ સાથે વન્યપ્રેમીઓની સ્વૈચ્છિક સંસ્થા સેવ લાયન દ્વારા ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં જાહેર હિતની અરજી કરવામાં આવી છે. હાઈકોર્ટ દ્વારા સરકારનો જવાબ માંગવામાં આવ્યો છે, પરંતુ બે મુદત સુધી સરકાર દ્વારા જવાબ આપવામાં આવ્યો નથી. હવે આગામી ફેબ્રુઆરીમાં ફરીથી મુદત પડી છે. દરમિયાન, સેવ લાયનના મયંક ભટ્ટને અકળ કારણોસર વડોદરા પોલીસ દ્વારા તેમના નિવાસસ્થાને નજરકેદ કરી દેવાયા છે. આ અંગે મયંક ભટ્ટ ઉપરાંત ગીરના અભ્યાસુ તરીકે જાણીતા રમેશ રાવળ સહિતના વન્યપ્રેમીઓ સાથે વાત કરી હતી અને હાલના મેનેજમેન્ટ પ્લાનની ખામીઓ તેમજ સુચિત સુધારાઓ વિશે વિગતે માહિતી મેળવી હતી.

PIL કરનાર મયંક ભટ્ટ નજરકેદ

હાલમાં વનવિભાગ અને સરકાર જે પ્રમાણે સિહ અને ગીર બાબત જે કાર્યપધ્ધતિ અપનાવી રહ્યા છે, તે ગીર મેનેજમેન્ટ પ્લાનને અનુસાર નહીં પરંતુ એડહોક કાર્યપધ્ધતિ થી ચાલી રહ્યું છે. જેને કારણે હાલમાં એશિયાઈ સિંહની હાલત કફોડી બની છે. સિંહોની સંખ્યા વધે છે અને ગીરનો વિસ્તાર ઘટી રહ્યો છે. હાલનો મેનેજમેન્ટ પ્લાન અનેક ખામીઓ ધરાવે છે અને તેમાં સુધારાની તાતી આવશ્યકતા છે. અમે આ અંગે જુલાઈ, 2019માં મુખ્યમંત્રી વિજય રુપાણી સહિત વનમંત્રી અને ઉચ્ચ અધિકારીઓને એ અંગે વિધિવત્ત અરજી કરી હતી. એ પછી પણ એ દિશામાં કોઈ હકારાત્મક પ્રયાસો હાથ ન ધરાતા અમે ઓક્ટોબર, 2020માં ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં જાહેર હિતની અરજી કરી છે. હાઈકોર્ટમાં બે મુદત પડી છે. કોર્ટના આદેશ છતાં સરકાર તરફથી જવાબ આપવામાં આવ્યો નથી અને હવે આગામી 4 ફેબ્રુઆરીએ સુનાવણી હાથ ધરાશે. દરમિયાન, છેલ્લાં કેટલાંક દિવસથી મને નજરકેદ કરી દેવાયો છે. હું આંદોલન કરીશ એવો કદાચ સરકારને ડર છે. ગીરનું જંગલ અને સિંહો એ સમગ્ર ગુજરાત અને ભારતની ગૌરવપ્રદ નૈસર્ગિક સંપત્તિ છે. તેની યોગ્ય જાળવણી થાય એ જ અમારો હેતુ છે.

કોણે કરી છે PIL? શા માટે?

ગુજરાત હાઈકોર્ટ સમક્ષ થયેલ જાહેર હિતની અરજીમાં ગીર મેનેજમેન્ટ પ્લાનના છીંડા સામે આંગળી ચિંધવામાં આવી છે. આ અરજી કરનારા પૈકી ડી.એમ.નાયક રિટાયર્ડ IFS અધિકારી છે. વન્ય સંપદા અને જીવસૃષ્ટિના સંવર્ધન ક્ષેત્રે 35 વર્ષ સુધી સેવા આપી ચૂક્યા છે. રમેશ રાવળ વાઈલ્ડલાઈફ વોર્ડન રહી ચૂક્યા છે અને ગીરના અભ્યાસુ તરીકે દેશભરમાં નામના ધરાવે છે. મયંક ભટ્ટ વાઈલ્ડલાઈફ એક્ટિવિસ્ટ છે. દર વર્ષે ગીરના જંગલોના સંવર્ધન અને જાળવણી સંદર્ભે દેશવ્યાપી સેમિનારનું આયોજન કરે છે. આ ત્રણેય નિષ્ણાતોની સાથે ગીર સાથે સંકળાયેલી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓના કાર્યકરો પણ જાહેર હિતની અરજીને પીઠબળ આપી રહ્યા છે. હાઈકોર્ટ સમક્ષ થયેલી અરજીમાં કહેવાયા મુજબ,

1. સરકાર દ્વારા એકત્ર કરાતાં ડેટાથી વન્યજીવોની સંખ્યા વ. વિશે માહિતી જરૂર મળે છે, પરંતુ વધતી સંખ્યાને જાળવી રાખવા અને ગીર ફોરેસ્ટનું વૈવિધ્ય ટકાવી રાખવા અંગેના કોઈ લાંબા ગાળાના આયોજનો જણાતાં નથી.

2. વાઈલ્ડલાઈફ એક્ટ અનુસાર રાજ્ય સરકારે વિવિધ નિષ્ણાતોની એડવાઈઝરી તો નીમી છે, પણ એ સલાહકારોએ શું સુચનો આપ્યાં અને તેનાં પર શું અમલ કરાયો એ કદી જાહેર કરાતું નથી. વિવિધ કારણોથી ફોરેસ્ટ વિભાગ દ્વારા આ સલાહકારોને ગંભીરતાપૂર્વક લેવાતાં ન હોવાની છાપ ઉપસે છે.

3. હાલનો ગીર મેનેજમેન્ટ પ્લાન એ વખતનો છે જ્યારે સિંહોની વસ્તી વધે એ મુખ્ય મુદ્દો હતો. હવે જ્યારે સિંહોની વસ્તી નોંધપાત્ર સંખ્યામાં વધી રહી છે ત્યારે આ પ્લાન અપૂરતો છે.

4. હવે એ દિશામાં વિચારવાની જરૂર છે કે સિંહોની વધતી વસતી અને ગીરની સંકોચાતી જતી સીમાઓનું સંતુલન કેમ સાધવું? કેવી રીતે જંગલનું જૈવવૈવિધ્ય જાળવી રાખવું અને તેને સમૃદ્ધ કરવું? આ અને આવા અનેક સવાલો અંગે હાલનો મેનેજમેન્ટ પ્લાન અપૂરતો છે. તેમાં વન્યજીવ નિષ્ણાતોની સલાહ મુજબ સુધારા થવા જોઈએ અને નવો પ્લાન અમલમાં મૂકવો જોઈએ.

સંખ્યા તો વધી, પણ સંવર્ધનનું શું?

સિંહોની જાળવણી માટે જીવન સમર્પિત કરી ચૂકેલા જાણીતા સિંહપ્રેમી રમેશ રાવળે આ અંગે કહ્યું હતું કે, છેલ્લાં કેટલાંક સમયથી સિંહોની સંખ્યામાં વૃદ્ધિ થઈ છે અને આપણે સૌ તેનું ગૌરવ અનુભવીએ છીએ, પણ આપણે એ વાતથી સદંતર બેખબર છીએ કે સિંહ ઘર વગરના થઈ રહ્યા છે. એક સમયે જૂનાગઢ, અમરેલી અને પછી ભાવનગર એમ કુલ ચાર જિલ્લામાં જોવા મળતાં સિંહ હવે ગુજરાતના 8 જિલ્લાઓમાં પહોંચી ગયા છે તેનું કારણ સિંહોની વધેલી સંખ્યા ઉપરાંત સિંહનું પોતાના જ ઘર, ગીરમાં બેઘર થઈ જવાનું કારણ પણ મુખ્ય છે.

સરકાર ટુરિઝમ વધારવામાં વ્યસ્ત છે. ટુરિઝમની વધેલી આવક બતાવે છે, પણ ગીરના જંગલનું, વૃક્ષોનું, માટીનું ધોવાણ થતું જાય છે, સિંહને પોતાના જ ઘરમાં ખોરાક મળતો નથી. સિંહનો મુખ્ય ખોરાક દૂધાળા ઢોર હોય છે, પણ હવે છેલ્લાં કેટલાંક વખતથી સિંહ નીલગાયનો શિકાર કરતાં થઈ ગયા છે. કારણ કે જંગલમાં પૂરતા મારણ મળતાં નથી. લાયન શોના નામે સિંહને તૈયાર મારણ ધરીને મૂળભૂત શિકારની વૃત્તિ ધરાવતા પ્રાણીની આદતો બગાડાઈ રહી છે. આ દરેક બાબતો એવી છે જે આજે ગમે તેટલી સંખ્યા વધી હોય તો પણ, જો તાત્કાલિક સુધારો કરવામાં નહિ આવે તો જતે દિવસે સિંહના અસ્તિત્વ સામે જોખમરુપ બની શકે છે.

સિંહને અન્યત્ર કશે પણ મોકલવાની જરૂર જ નથી

ગીરમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્યનો વિસ્તાર 1412 ચો. કિમી જેટલો છે. જ્યારે પાણિયા અને મિતિયાળાના અભયારણ્યોનો વિસ્તાર અનુક્રમે 30 અને 18 ચો. કિમી. છે. આ અભયારણ્યો ફરતું 227 ચો. કિમી.નું આરક્ષિત જંગલ છે અને તેની બહાર સંરક્ષિત અને અવર્ગીકૃત જંગલનો બફર એરિયા છે. મયંક ભટ્ટના મતે, કાગળ પરના આ આંકડા અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે ઘણો ફરક છે એ ગીરમાં નિયમિત ફરનારા અને ગીરના અભ્યાસુઓ જાણે છે.

રમેશ રાવળે પણ કહ્યું કે, ગીરમાં બાંધકામની મનાઈ છે પણ ખુદ જંગલ ખાતાએ જ આડેધડ બાંધકામો કર્યા છે. ઈકો સેન્સિટિવ ઝોનના નામે માલધારીઓને ગીરની બહાર ધકેલી દેવામાં આવે છે. જેને લીધે સિંહોને પૂરતાં પ્રમાણમાં દુધાળા ઢોરનો તેમનો નૈસર્ગિક ખોરાક મળતો ઘટી ગયો છે. મયંક ભટ્ટના મતે, સિંહને અન્યત્ર કશે ખસેડવાની જરૂર નથી. સિંહ એ દીપડા જેવું રંજાડ કરનારું પ્રાણી નથી. એ માનવ સાથે સહઅસ્તિત્વ રાખી શકે છે. છેલ્લાં કેટલાંક સમયથી સિંહ ગીરની ઉત્તર દિશાએ કુદરતી ક્રમમાં જ સ્થાનાંતર કરી રહ્યા છે ત્યાં તેમને યોગ્ય વાતાવરણ આપવામાં આવે એ ઈચ્છનીય છે.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here