વિશ્વ જળ દિવસ : પાણીનું અને આપણી જિંદગીનું ચક્ર એક-બીજાં સાથે જોડાયેલાં છે

0
6

આપણે હંમેશા ભૂલી જઈએ છીએ કે ધરતી પણ પાણીનું ચક્ર અને આપણી જિંદગીનું ચક્ર એક-બીજાં સાથે જોડાયેલાં છે.

હિવરે બજાર : જે પાણી બચાવીને દેશનું સૌથી સમૃદ્ધ ગામ બની ગયું
મહારાષ્ટ્રના અહેમદનગર જિલ્લામાં એક ગામ છે, હિવરે બજાર. આઈઆઈટી રૂડકીના રિસર્ચ અનુસાર અહીં 300 પરિવારોમાં લગભગ 1600 લોકો રહે છે. 30 વર્ષ પહેલા આ ગામ ભીષણ દુષ્કાળ અને પલાયનનો ભોગ બનેલું હતું. ગામની 800 હેક્ટરમાંથી માત્ર 12% જમીન જ સિંચાઈ યોગ્ય હતી. 180 પરિવાર ગરીબી રેખાની નીચે જીવન પસાર કરતા હતા. જોકે પછી ગામના લોકોએ પાણી બચાવવાનું અભિયાન શરૂ કર્યું અને આજે હિવરે બજાર દેશનું સૌથી ધનવાન ગામ બની ગયું છે. આ નાનકડા ગામમાં 52 માટીના, 32 પથ્થરના અને 9 ચેક ડેમ છે. વરસાદનું પાણી રોકા માટે પર્વતો પર 40 હજારથી વધુ ખાડા ખોદેલા છે. એટલે મે-જૂનમાં પણ ભૂગર્ભ જળનું સ્તર 35-40 ફૂટે રહે છે. તળાવોમાં પણ આખું વર્ષ પાણી રહે છે. દરેક ખેડૂત વર્ષમાં ત્રણ પાક લઈ રહ્યો છે. 90ના દાયકામાં અહીં દરરોજ 150 લીટર દૂધ ઉત્પાદન થતું હતું, જે વધીને 4000 લીટર થઈ ગયું છે. પરિવર્તન પાછળ ગામે લીધેલા ત્રણ સોગંધ છે. પ્રથમ- બોરવેલથી ખેતી નહીં કરીએ, બીજી- ઓછા પાણીના પાક વાવીશું અને ત્રીજી વૃક્ષ નહીં કાપીએ. આજે ગામના લગભગ 60 લોકો સેનામાં અને 56 પ્રાથમિક શિક્ષક છે. જેના કારણે સમૃદ્ધિમાં વધારો થયો છે.

  • 300 રૂપિયા હતી માથાદીઠ આવક 30 વર્ષ પહેલા ગામમાં. હવે 30 હજાર રૂપિયા છે. 70 પરિવાર કરોડપતિ છે.
  • 40 ફૂટે ભૂગર્ભ જળ ઉપલબ્ધ છે. આ ગામ હવે આજુ-બાજુના 500-600 લોકોને રોજગાર પણ આપે છે.

ચેન્નઈ : સૌથી વધુ વરસાદવાળા શહેરમાંનું એક, છતાં દર વર્ષે દુષ્કાળ
70.9 લાખની વસતી ધરાવતું શહેર ચેન્નઈ દેશના સૌથી વધુ વરસાદ ધરાવતા શહેરોમાંનું એક છે. અન્ના યુનિવર્સિટીની રિસર્ચ મુજબ શહેરમાં સરેરાશ દર વર્ષે 1400 મિમી (55 ઈંચ) વરસાદ પડે છે. તમિલનાડુની સરેરાશ 998 મિમી છે, તો દેશની સરેરાશ 300થી 650 મિમી છે. તેમ છતાં 2019માં શહેરના ચારેય મોટા જળાશય જુલાઈમાં જ સુકાઈ ગયા અને ચેન્નઈ દુનિયામાં દુષ્કાળનો ભોગ બનનારું પ્રથમ શહેર બન્યું. દુષ્કાળની આવી જ સ્થિતિ 2016 અને 2017માં પણ બની હતી. ચેન્નઈની ત્રણ નદીઓ કોસાથલિયાર, કુઉમ અને અડયાર તથા બકિંઘમ લેક હવે સંપૂર્ણપણે ગંદાળા નાળા બની ગયાં છે. ઉદ્યોગો અને ઘરોમાંથી નીકળથું બે તૃતિયાંશ ગંદુ પાણી આ નદીઓમાં જાય છે. શહેરનું ભૂગર્ભ જળ સ્તર 200થી 300 ફૂટ નીચે જતું રહ્યું છે. એક સમયે ચેન્નઈમાં વોટર બોડીઝ 12.6 ચો. કિમીમાં રહેતું હતું, જે હવે ઘટીને લગભગ 3.2 ચો.કિમી રહી ગયું છે. શહેરની વસતીના હિસાબે આજે દરરોજ 1100 મિલિયન લીટર પાણીની જરૂર હોય છે, જ્યારે સૌથી શ્રેષ્ઠ સમયમાં 830 મિલિયન લીટર જ આપી શકાય છે. એક અનુમાન મુજબ, વર્ષ 2100 સુધી અહીં વરસાદ 9 ટકા સુધી ઘટી જશે અને સરેરાસ તાપમાન 3 ડિગ્રી વધી જશે.

  • 4000 થી વધુ જળ સંરચના જેમવે વાવ, તળાવો પર કબજો છે. શહેરની 3 નદી નાળું બની ગઈ છે.
  • 55 લીટર પાણી જ મળી રહ્યું છે માથાદીઠ. સરકારી માપદંડ 135 લીટરના અડધાથી પણ ઓછું.

સમૃદ્ધિ: જ્યાં પુરતા પ્રમાણમાં પાણી અને તેનું સારું વ્યવસ્થાપન છે, તે સ્થાન સમૃદ્ધ હોય છે. દુનિયામાં દર 4માંથી 3 નોકરી પાણી સાથે જોડાયેલી છે. યુએનના રિપોર્ટ અનુસાર દુનિયાના વર્કફોર્સનો 78% ભાગ પાણી પર નિર્ભર છે. પાણીમાં નાના-નાના રોકાણે જીડીપીમાં 5% સુધીનો વધારો કરી શકે છે. તેનાથી રોજગાર વધે છે. દેશના જીડીપીનો 9% ભાગ ભૂગર્ભ જળ પર નિર્ભર છે.

ખુશી: બાયોલોજિસ્ટ વોલેજ જે નિકોલસના પુસ્તક ‘બ્લ્યૂ માઈન્ડ’ અનુસાર જે લોકો જળ સંરચનાઓની આજુબાજુ રહે છે, તે વધુ ખુશ રહે છે. રિસર્ચ જણાવે છે કે, દરરોજ 10 ગ્લાસ પાણી પીનારા લોકો વધુ ખુશ રહે છે. બાળકો વધુ પાણી પીવે છે એટલે વધુ ખુશ રહે છે. મોટા થવાની સાથે પાણી પીવાનું ઘટવા લાગે છે.

ભારત 10 વર્ષ પહેલાં જ ભીષણ જળસંકટની સ્થિતિએ પહોંચી ચુક્યું છે
આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડ છે કે, માથાદીઠ પાણીની 1700 ક્યુબિક મીટરથી ઓછી ઉપલબ્ધતાવાળા દેશ વોટર સ્ટ્રેસ્ડ કહેવાય છે. દેશમાં માથાદીઠ 1486 ક્યુબિક મીટર પાણી (વાર્ષિક) ઉપલબ્ધ છે. આપણે 2011માં જ આ સ્તરથી પાછળ થઈ ગયા છીએ. જેનું મોટું કારણ ભૂગર્ભ જળનો દુનિયામાં આપણે સૌથી વધુ ઉપયોગ કરીએ છીએ.

આપણી પાસે કેટલું પાણી છે?

  • બિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણી દેશમાં છે. મોટો ભાગ ભૌગોલિક કારણોસર ઉપયોગમાં લઈ શકાતો નથી.
  • બિલિયન ક્યુબિક મીટર સરફેસ વોટર અને ગ્રાઉન્ડ વોટર આપણે ભારતીય દર વર્ષે ઉપયોગમાં લઈ રહ્યા છીએ.
  • 1 ક્યૂબિક મીટરમાં 1000 લીટર પાણી હોય છે.

સૌથી વધુ ઉપયોગ ક્યાં?
92% ભૂગર્ભ જળનો ઉપયોગ આપણે ખેતી માટે કરી રહ્યા છીએ. 5% ઔદ્યોગિક, 3% ઘરેલુ ઉપયોગમાં થઈ રહ્યો છે.

નદીઓની સ્થિતિ?
10 વર્ષ પહેલા દેશમાં લગભગ 15 હજાર નદીઓ હતી, પરંતુ 4500 નદીઓ સૂકાઈને હવે માત્ર વરસાદી નદી જ રહી છે. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, માથાદીઠ પ્રતિ વર્ષ 1700 ક્યુબિક મીટર પાણી મળવું જોઈએ.

માથાદીઠ પાણી : ગઈકાલે, આજે, કાલે

2001 1,820 ક્યૂબિક મીટર
2011 1,545 ક્યૂબિક મીટર
2021 1,486 ક્યૂબિક મીટર
2025 1,340 ક્યૂબિક મીટર
2030 1,140 ક્યૂબિક મીટર

હવે ભવિષ્યમાં પાણી ક્યાંથી મળશે? કઈ રીતોથી મળશે?​​​​​​​

દક્ષિણ ભારતમાં હવાથી બનાવાઈ રહ્યું છે પાણી: ભારતમાં સૌથી પહેલા 2005માં વોટર મેકર નામની કંપની સોલર એનર્જીથી પાણી તૈયાર કરવાની ટેક્નોલોજી લાવી હતી. એક પેનલથી દરરોજ 10 લીટર પાણી મેળવી શકાય છે. દક્ષિણમાં તેનો નાના પાયે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે.

સમુદ્રના પાણીનો શુદ્ધી કરણ પ્લાન્ટ: ઈઝરાયેલમાં 60 ટકા પીવાનું પાણી સમુદ્રના પાણીને સ્વચ્છ કરીને બનાવાય છે. અહીં લગભગ 40 ડિસેલિનેશની પ્લાન્ટ છે. ભારતમાં તમિલનાડુમાં 1 લાખ ઘન મીટર દરરોજ અને ગુજરાતમાં 96,000 ઘનમીટર દરરોજની ક્ષમતાવાળા પ્લાન્ટ છે.

મોરોક્કોમાં ધૂમ્મસમાંથી દરરોજ 6 હજાર લીટર પાણી બની રહ્યું છે: મોરોક્કોના સીદી ઈફની વિસ્તારમાં ગાઢ ધૂમ્મસ છવાયેલું રહે છે. સાયન્ટિસ્ટ ડાર સી હમદે ધૂમ્મસમાંથી પાણી બનાવવાની ટેક્નોલોજી વિકાસવી છે. આ સૌથી મોટા ફોગ કેચર પ્રોજેક્ટની મદદથી દરરોજ 6300 લીટર પાણી પ્રાપ્ત કરાય છે. તેના દ્વારા 5 ગામના 500 લોકોને દરરોજ પાણી મળી રહ્યું છે. આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સૌથી પહેલા દક્ષિણ અમેરિકામાં થયો હતો.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here