ભારતમાં ગણેશ વિસર્જન ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને ગોવા જેવા રાજ્યોમાં ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવાય છે.
આ ઉજવણી 1.5, 3, 5, 7 અથવા 10 દિવસ પછી અનંત ચતુર્દશીના દિવસે થાય છે.
વિદેશમાં રહેતા ભારતીય ડાયસ્પોરા ગણેશ વિસર્જનને પોતાની સંસ્કૃતિ જાળવવાના ભાગ રૂપે ઉજવે છે.
સ્થાનિક નિયમો અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓને કારણે ઉજવણીની રીતો થોડી અલગ હોય છે.
ગણેશ વિસર્જન એ ગણેશ ચતુર્થી ઉત્સવનો અંતિમ દિવસ ગણાય છે, ભારત અને વિદેશમાં રહેતા ભારતીય સમુદાયો દ્વારા ખૂબ જ ઉત્સાહ અને ભક્તિભાવ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે ભગવાન ગણેશની મૂર્તિને નદી, સમુદ્ર, તળાવ અથવા કૃત્રિમ જળાશયોમાં વિસર્જન કરવામાં આવે છે, જેનું પ્રતીક છે કે ગણેશજી તેમના ભક્તોના દુઃખો દૂર કરીને પોતાના લોકમાં પરત ફરે છે. આજે આપણે ભારત અને વિદેશમાં ગણેશ વિસર્જનની ઉજવણી ક્યાં કેવી રીતે થાય છે એની માહિતી જાણવાનો પ્રયત્ન કરશું
ભારતમાં ગણેશ વિસર્જન:
ભારતમાં ગણેશ વિસર્જન ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને ગોવા જેવા રાજ્યોમાં ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉજવણી 1.5, 3, 5, 7 અથવા 10 દિવસ પછી અનંત ચતુર્દશીના દિવસે થાય છે.
મુંબઈમાં ગણેશ વિસર્જનનો ઉત્સવ વિશ્વવિખ્યાત છે. ગિરગામ ચૌપાટી, જુહુ બીચ, વર્સોવા બીચ અને દાદર ચૌપાટી જેવા દરિયાકિનારે લાખો લોકો એકઠા થાય છે.લાલબાગના રાજા જેવી પ્રખ્યાત ગણેશ મૂર્તિઓનું વિસર્જન ભવ્ય શોભાયાત્રા સાથે થાય છે.
તો પુણેમાં દગડુશેઠ હલવાઈ ગણપતિ અને ચિંચવડના ગણેશનું વિસર્જન હજારો ભક્તોની ઉપસ્થિતિમાં થાય છે. મૂઠી અને ઇન્દ્રાયણી નદીઓમાં વિસર્જન થાય છે.
ગુજરાતમાં અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા શહેરોમાં સાબરમતી નદી, તાપી નદી અને અન્ય જળાશયોમાં વિસર્જન થાય છે.ગુજરાતમાં ઘણી જગ્યાએ નાની-મોટી શોભાયાત્રાઓ નીકળે છે.
હૈદરાબાદ, તેલંગાણામાંહુસૈનસાગર તળાવમાં ખૂબ મોટી સંખ્યામાં ગણેશ મૂર્તિઓનું વિસર્જન થાય છે.
ખૈરતાબાદના ગણેશજીની વિશાળ મૂર્તિ આકર્ષણનું કેન્દ્ર હોય છે.
તો કોલકાતા, પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ અનોખી રીતે હુગલી નદીમાં ગણેશ વિસર્જન થાય છે, જેમાં બંગાળી અને મરાઠી સમુદાયો ભાગ લે છે.દિલ્હીમા યમુના નદી અને કૃત્રિમ જળાશયોમાં વિસર્જન થાય છે, જોકે પર્યાવરણની ચિંતાને કારણે કૃત્રિમ તળાવોનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
કઈ રીતે ઉજવાય છે
શોભાયાત્રા:
ગણેશ વિસર્જનની શોભાયાત્રામાં ઢોલ-નગારાં, ડીજે, નૃત્ય અને ગીતો સાથે ભક્તો ગણેશ મૂર્તિને જળાશય સુધી લઈ જાય છે. “ગણપતિ બાપ્પા મોરિયા, આગલે બરસ તુઝે જલ્દી આ” જેવા નારા ગુંજે છે.વિસર્જન પહેલાં ગણેશજીની વિશેષ પૂજા અને આરતી કરવામાં આવે છે.
હવે ઘણી જગ્યાએ પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (PoP)ને બદલે માટીની મૂર્તિઓનો ઉપયોગ થાય છે, અને કૃત્રિમ તળાવોમાં વિસર્જન કરવામાં આવે છે જેથી પાણીનું પ્રદૂષણ ઘટે.
મંડળો અને સોસાયટીઓ દ્વારા સામૂહિક વિસર્જનનું આયોજન થાય છે, જેમાં હજારો લોકો ભાગ લે છે.
#વિદેશમાં ગણેશ વિસર્જન:
વિદેશમાં રહેતા ભારતીય ડાયસ્પોરા ગણેશ વિસર્જનને પોતાની સંસ્કૃતિ જાળવવાના ભાગ રૂપે ઉજવે છે. જોકે, સ્થાનિક નિયમો અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓને કારણે ઉજવણીની રીતો થોડી અલગ હોય છે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમા ન્યૂયોર્ક, ન્યૂ જર્સી, કેલિફોર્નિયા, ટેક્સાસ અને શિકાગો જેવા શહેરોમાં ભારતીય સમુદાયો દ્વારા ગણેશ વિસર્જન થાય છે.ઘણીવાર સ્થાનિક નદીઓ, તળાવો અથવા ખાસ કરીને બનાવેલા કૃત્રિમ જળાશયોમાં વિસર્જન થાય છે.
જયારે યુનાઇટેડ કિંગડમમાં લંડન, બર્મિંગહામ અને લેસ્ટર જેવા શહેરોમાં ભારતીય મંદિરો દ્વારા વિસર્જનનું આયોજન થાય છે.
થેમ્સ નદીમાં વિસર્જન માટે ખાસ પરવાનગી લેવામાં આવે છે.
કેનેડામાં ટોરોન્ટો અને વાનકુવરમાં ગણેશ વિસર્જન નદીઓ અથવા ઓન્ટારિયો તળાવ જેવા જળાશયોમાં થાય છે.
ઓસ્ટ્રેલિયામાં સિડની, મેલબોર્ન અને બ્રિસ્બેનમાં ભારતીય સમુદાયો દ્વારા નાના પાયે વિસર્જન થાય છે, ઘણીવાર પર્યાવરણ-મૈત્રીપૂર્ણ રીતે.
એ ઉપરાંત દક્ષિણ આફ્રિકા, મલેશિયા, સિંગાપોર, થાઇલેન્ડ
આ દેશોમાં ભારતીય અને હિન્દુ સમુદાયો દ્વારા સ્થાનિક જળાશયોમાં અથવા મંદિરો દ્વારા નિયંત્રિત વિસર્જન થાય છે.
જયારે દુબઈ, ઉએ દુબઈમાં ભારતીય સમુદાય દ્વારા ખાસ પરવાનગી સાથે દરિયામાં અથવા કૃત્રિમ જળાશયોમાં વિસર્જન થાય છે.
વિદેશોમાં કઈ રીતે ઉજવાય છે
સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો?:
વિદેશમાં ગણેશ વિસર્જન ઘણીવાર મંદિરો અથવા સામુદાયિક કેન્દ્રો દ્વારા આયોજિત થાય છે, જેમાં ભજન, આરતી અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો યોજાય છે.ઘણા દેશોમાં પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસની મૂર્તિઓ પર પ્રતિબંધ હોવાથી, માટીની મૂર્તિઓ અથવા ઘરેલુ વિસર્જન (એક ડોલમાં પાણી લઈને વિસર્જન) લોકપ્રિય છે.સ્થાનિક નિયમોને અનુસરીને, નાની શોભાયાત્રાઓ નીકળે છે, જેમાં ભક્તો ગીતો અને નૃત્ય સાથે મૂર્તિને જળાશય સુધી લઈ જાય છે. કેટલાક દેશોમાં, જ્યાં વિસર્જન માટે જળાશયો ઉપલબ્ધ નથી, ભક્તો ઘરે અથવા મંદિરોમાં સાંકેતિક વિસર્જન કરે છે.
ભારત અને વિદેશમાં પર્યાવરણ જાગૃતિ વધવાથી, ઘણા લોકો હવે ઇકો-ફ્રેન્ડલી ગણેશ મૂર્તિઓનો ઉપયોગ કરે છે, જે માટી, કાગળ અથવા બીજમાંથી બનાવેલી હોય છે.કેટલાક સ્થળોએ, વિસર્જન પછી મૂર્તિઓના અવશેષો એકત્ર કરવામાં આવે છે અને રિસાયક્લિંગ માટે મોકલવામાં આવે છે.
આમગણેશ વિસર્જન ભારતમાં ભવ્ય શોભાયાત્રાઓ અને સામુદાયિક ઉજવણીઓ સાથે થાય છે, જ્યારે વિદેશમાં તે વધુ નિયંત્રિત અને પર્યાવરણ-મૈત્રીપૂર્ણ રીતે ઉજવાય છે. મુંબઈની ચૌપાટીઓથી લઈને થેમ્સ નદી સુધી, આ ઉત્સવ ભગવાન ગણેશ પ્રત્યેની ભક્તિ અને સંસ્કૃતિનું જતન કરવાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
લેખક :દીપક જગતાપ