ગઈકાલે મેં ગજવામાં હાથ નાખ્યો અને એક માચિસની પેટી મળી. અચાનક વિચાર આવ્યો કે વર્ષ ૨૦૦૧નો સમય હોય કે આજનું ૨૦૨૬નું વર્ષ, દુનિયા ક્યાંની ક્યાં પહોંચી ગઈ! દૂધ, તેલ અને અનાજના ભાવ આસમાને સ્પર્શી ગયા, પણ આ માચિસની પેટી આજે પણ એક રૂપિયે (કે ક્યાંક બે રૂપિયે) અડગ ઊભી છે. આ નાનકડી પેટીને જોઈને એક ઊંડો જીવનબોધ લાધ્યો: “જે બીજાને સળગાવવાનું કામ કરે છે, તેની કિંમત ક્યારેય વધતી નથી.”
આ વાત માત્ર દિવાસળીને જ નહીં, પણ આપણા સામાજિક સંબંધો અને માનવ સ્વભાવને પણ એટલી જ લાગુ પડે છે.
સમાજ અને સળગાવવાની વૃત્તિ
આપણા સમાજમાં પણ અમુક લોકો આ માચિસની દિવાસળી જેવા હોય છે. જેમ એક નાનકડી દિવાસળી આખા જંગલને રાખ કરી શકે છે, તેમ સમાજમાં રહેલા ‘નકારાત્મક’ તત્વો એક હસતા-રમતા પરિવારને કે અતૂટ સંબંધોને સળગાવી દેવાની તાકાત રાખે છે. નવાઈની વાત એ છે કે, જે વ્યક્તિ બે ઘર વચ્ચે ઝઘડો કરાવે છે અથવા કોઈની પ્રગતિ જોઈને ઈર્ષ્યાની આગ ચાંપે છે, તેની સમાજની નજરમાં કોઈ ‘કિંમત’ હોતી નથી. લોકો તેમને સાંભળે છે ખરા, પણ ક્યારેય માન આપતા નથી.
એક કાવ્યાત્મક દ્રષ્ટિકોણ
સંબંધોની આ કડવી વાસ્તવિકતાને મેં આ પંક્તિઓમાં કંડારવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે:
”દુનિયા બદલાઈ, યુગો બદલાયા, બદલાયા મન ના મેલ,
પણ સળગાવનારની કિંમત ન વધી, એ તો છે કુદરતનો ખેલ.
માચિસ તો નિમિત્ત છે માત્ર અંધકારને ચીરવા માટે,
પણ માનવી કેમ સળગે છે અહીં, માનવીને હરાવવા માટે?”
સામાજિક પ્રસંગ અને પાત્ર: ‘શાંતાબા અને ગામની પંચાત’
મને મારા ગામનું એક પાત્ર યાદ આવે છે—જેને આપણે પ્રતીકાત્મક રીતે ‘મગનલાલ’ કહીએ. મગનલાલનું કામ આખા ગામના સમાચાર એકઠા કરી, તેમાં મરચું-મીઠું ભભરાવી બીજાને પીરસવાનું. એકવાર ગામમાં બે ભાઈઓ વચ્ચે જમીન બાબતે નાનો ગજગ્રાહ થયો. મગનલાલે દિવાસળી ચાંપવાનું કામ કર્યું. મોટા ભાઈને કહ્યું, “નાનો તારો હક છીનવી લેશે,” અને નાનાને કહ્યું, “મોટો તને રસ્તા પર લાવી દેશે.”
પરિણામ એ આવ્યું કે વર્ષો સુધી એ પરિવાર કોર્ટ-કચેરીના ચક્કરમાં બળીને ખાખ થઈ ગયો. આજે ૨૫ વર્ષ પછી એ ભાઈઓ તો પાયમાલ થઈ ગયા, પણ મગનલાલની હાલત પણ એવી જ છે. આજે પણ તે એ જ ઓટલે બેસીને નવી દિવાસળીઓ શોધી રહ્યા છે. સમાજે તેમને ‘સળગાવનાર’ તરીકે તો ઓળખ્યા, પણ ક્યારેય ‘પોતાના’ ન માન્યા. માચિસની જેમ જ એમની કિંમત પણ ઠેરની ઠેર રહી.
સંબંધોની મર્યાદા
આજના સમયમાં આપણે દીવો બનવાની જરૂર છે, દિવાસળી નહીં. દીવો પોતે બળે છે પણ બીજાના જીવનમાં પ્રકાશ ફેલાવે છે, જ્યારે દિવાસળી બીજાને સળગાવતા પહેલા પોતે પણ કાળી પડી જાય છે અને અંતે ફેંકાઈ જાય છે. ૨૦૦૧ થી ૨૦૨૬ સુધીના આ ૨૫ વર્ષોમાં ટેકનોલોજી તો ખૂબ વધી, પણ માણસાઈની કિંમત જો જાળવવી હોય, તો આપણે ‘જોડવાનું’ કામ કરવું પડશે, ‘સળગાવવાનું’ નહીં.
યાદ રાખો, જે સળગાવે છે તે ગમે તેટલા પ્રયત્નો કરે, પણ તે ક્યારેય ‘અમૂલ્ય’ બની શકતો નથી. કિંમત હંમેશા ‘શાંતિ’ અને ‘પ્રેમ’ની જ વધતી રહી છે અને વધતી રહેશે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ