૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ની એ કાળી સાંજે બિરલા ભવનના મેદાનમાં જ્યારે ત્રણ ગોળીઓ છૂટી, ત્યારે આખા વિશ્વને લાગ્યું કે સત્યનો અવાજ રુંધાઈ ગયો. નથુરામ ગોડસેની પિસ્તોલમાંથી છૂટેલી એ ગોળીઓ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીના નશ્વર દેહને તો વીંધી શકી, પણ એ હાડચામના માણસની ભીતર ધબકતા ‘ગાંધી’ નામના વિચારને સ્પર્શી પણ શકી નથી. આજે જ્યારે આખો દેશ ‘શહીદ દિવસ’ મનાવે છે, ત્યારે મેઘાણીની કલમ પોકારીને કહે છે કે – “ગાંધી મર્યો નથી, એ તો લોકહૈયાના ધબકારમાં બેસીને અમર થઈ ગયો છે.”
સત્ય અને અહિંસા: હથિયાર વિનાની લડત
ગાંધીએ દુનિયાને બતાવ્યું કે હિંસા સામે હિંસા એ તો પશુતા છે, પણ હિંસા સામે અહિંસા એ વીરતાનું સર્વોચ્ચ શિખર છે. ચંપારણના નીલના ખેડૂતોનો ત્રાસ હોય કે ખેડાનો સત્યાગ્રહ, બાપુએ બ્રિટિશ સલ્તનતના પાયા હચમચાવી નાખ્યા. તેમની આ તાકાત પાછળ કોઈ તોપખાનું નહોતું, પણ તેમના ‘અગિયાર મહાવ્રતો’નું બળ હતું.
અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ,
શરીરશ્રમ, અસ્વાદ, સર્વત્ર ભયવર્જન,
સર્વધર્મ સમાનત્વ, સ્વદેશી, સ્પર્શભાવના,
એ અગિયાર મહાવ્રતો નમ્રપણે દ્રઢપણે આચરવા.
આ વ્રતો માત્ર શબ્દો નથી, એ તો આત્મબળની જ્યોત છે. જ્યારે બાપુએ ‘હિન્દ સ્વરાજ’ પુસ્તકમાં આધુનિક સભ્યતાના દૂષણો સામે ચેતવ્યા હતા, ત્યારે કદાચ કોઈએ કલ્પના નહોતી કરી કે એક લંગોટી પહેરેલો માણસ વિચારની તાકાતથી આટલી મોટી ક્રાંતિ લાવશે.
કસુંબલ રંગનો ત્યાગ
મેઘાણીની શૈલીમાં કહીએ તો, ગાંધી એ ‘ઝેરનો કટોરો’ પી જનાર સાચો સત્યાગ્રહી હતો. જેણે જગતની કડવાશ પીધી અને બદલામાં અહિંસાનું અમૃત આપ્યું. તેમની અહિંસા કાયરતા નહોતી. બાપુ કહેતા: “તમે મારા હાથ-પગ તોડી શકો છો, મારો દેહ છિન્નભિન્ન કરી શકો છો, પણ મારા વિચારોને તમે કેદ કરી શકશો નહીં.”
૩૦ જાન્યુઆરીનો દિવસ આપણને યાદ અપાવે છે કે અસત્યના અંધકારમાં સત્યનો દીવો ક્યારેય બુઝાતો નથી. આજે પણ જ્યારે દુનિયા યુદ્ધના ઉંબરે ઉભી હોય, ત્યારે ગાંધીનો એ જ નારો ગુંજે છે: “મારું જીવન એ જ મારો સંદેશ છે.”
ઉપસંહાર
આવો, શહીદ દિવસે આપણે એ ફકીરને માત્ર ફૂલ ન ચડાવીએ, પણ તેમના વિચારોને આપણા આચરણમાં ઉતારીએ. કારણ કે ગોળી દેહને મારી શકે છે, પણ આત્માને નહીં; અને ગાંધી તો આ દેશનો આત્મા છે.
લેખક : અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે (લેખક, કવિ, સાહિત્યકાર)