માતૃભાષા દિવસ આવે એટલે મને હંમેશા એમ થાય કે આ દિવસે ભાષાનું સન્માન કરવાનું છે કે એનું તર્પણ કરવાનું છે? લોકો એવી રીતે ગુજરાતીના ગુણગાન ગાય છે જાણે બિચારી ગુજરાતી ભાષા મરણપથારીએ પડી હોય અને આપણે એના કાનમાં ‘રામ નામ સત્ય છે’ ને બદલે ‘ગુજરાતી સાચું છે’ એવું ફૂંકવાનું હોય! હકીકતે તો ગુજરાતી ભાષા એવી છે કે એને કોઈ દિવસની જરૂર નથી, એ તો આખું વર્ષ આપણી જીભ પર ‘ચટણી’ની જેમ ચોંટેલી જ રહે છે.
તમે જુઓ, ગુજરાતી એક જ એવી ભાષા છે જેમાં ‘બોલી’ બદલાય એટલે માણસની ‘ચાલ’ બદલાઈ જાય. જ્યોતીન્દ્ર દવેની શૈલીમાં કહું તો, ભાષા એ હૃદયનો ઉદગાર છે, પણ આપણી પ્રાદેશિક બોલીઓ તો હૃદયનો ‘ધબકાર’ છે.
સુરતી લોચો અને શબ્દોનો કચ્ચરઘાણ
પહેલા વાત કરીએ સુરતીઓની. સુરતી ભાષામાં જે મીઠાશ છે (અને જે ગાળોમાં પણ વહાલ છે!), તે દુનિયાની કોઈ ભાષામાં નથી. એક વાર એક સુરતી ભાઈ મુંબઈ ગયા. ત્યાં કોઈએ પૂછ્યું, “તમારી માતૃભાષા કઈ?” સુરતી ભાઈ કહે, “અરે ભાઈ, અમારી માતૃભાષા તો સુરતી! ગુજરાતી તો અમે વટ વટમાં બોલીએ છીએ બાકી અસલ તો ‘ખાઈ પીને લહેર’ વાળી ભાષા જ સાચી!” સુરતમાં ‘ર’ નો ‘લ’ અને ‘ડ’ નો ‘લ’ થઈ જાય એ તો કુદરતી ચમત્કાર છે. ત્યાં ‘ગાડી’ ને બદલે ‘ગાલી’ સંભળાય ત્યારે એમ લાગે કે રસ્તો પણ સાચો રસ્તો ભૂલી ગયો છે!
કાઠિયાવાડી ડાયરો અને ખાંખારો
જ્યારે કાઠિયાવાડમાં જાવ, ત્યારે ભાષામાં જે વજન છે એ તમારા વજન કરતાં વધી જાય. કાઠિયાવાડી માણસ ‘કેમ છો?’ નથી પૂછતો, એ તો ‘મજામાં ને બાપા?’ કહીને એવો ખાંખારો ખાય કે સામેવાળાનું અડધું બ્લડ પ્રેશર તો ત્યાં જ મટી જાય! એક કાઠિયાવાડી કાકાને કોઈએ પૂછ્યું, “કાકા, માતૃભાષા દિવસ વિશે કંઈક કહો.” કાકાએ મૂછ પર તાવ દઈને કીધું, “અરે ગગા, જે ભાષામાં મેઘાણીએ મરશિયા ગાયા હોય અને જે ભાષામાં મહેમાનોને ‘ખમા’ કહેવાતી હોય, એને વળી દિવસ શેનો? એ તો શ્વાસમાં વણાયેલી હોય!” કાઠિયાવાડી બોલીમાં ‘ઈ’ અને ‘ઊ’ ના જે લહેકા છે, એ સાંભળીને તો ઓક્સફોર્ડની ડિક્શનરી પણ આત્મહત્યા કરવાનું વિચારે!
ચરોતરી ‘ચ’ નો ચટાકો
હવે જરા ચરોતર બાજુ લટાર મારીએ. ચરોતરની બોલી એટલે જાણે ભાષામાં મરચું નાખ્યું હોય તેવી તીખી અને તતડતી! ત્યાં ‘ક્યાં ગયા હતા?’ ને બદલે ‘ચ્યાં જ્યા’તા?’ પૂછાય. મને તો લાગે છે કે ચરોતરના લોકોએ ‘ક’ અક્ષરનો બહિષ્કાર જ કરી દીધો છે. એક વાર એક ચરોતરી ભાઈએ એમના મિત્રને કહ્યું, “ચ્યાનો ચ્યો છે તે ચ્યું ચ્યા કરે છે?” પેલા બિચારા શહેરી મિત્રને એમ લાગ્યું કે આ ભાઈ કોઈ ચાઈનીઝ ભાષામાં વાત કરે છે! પણ એ જ ભાષામાં જે લાગણી છે, તે એમના ‘તમાકુના ખેતર’ જેવી ઘેરી અને કસદાર હોય છે.
ઉત્તર ગુજરાતી ‘ટી’ અને ‘ટો’
અને ઉત્તર ગુજરાત? ત્યાં તો ભાષા જાણે પ્લેન ઉડાડતી હોય તેમ લાગે. ‘હું જઉં છું’ ને બદલે ‘મુ જઉં સો’ અને ‘ખાધું’ ને બદલે ‘ખાધું તી’. ઉત્તર ગુજરાતમાં જો તમે જાવ અને કોઈ કહે કે “ચ્યો હેડ્યા ભઈ?” તો ગભરાઈ ન જવું, એ માત્ર તમને રસ્તો પૂછે છે! ત્યાંની બોલીમાં જે દેશીપણું છે, તે શુદ્ધ ઘીના શીરા જેવું છે. ગમે તેટલા હાઈ-ફાઈ થઈ જાવ, પણ જ્યારે ઉત્તર ગુજરાતી ભાઈ ગુસ્સે થાય ત્યારે એની ‘દેશી’ ભાષામાં જે લલકાર નીકળે, તે અંગ્રેજીના ‘Shit’ કે ‘Damn’ કરતાં હજાર ગણો અસરકારક હોય છે.
હાસ્ય કટાક્ષ: સમાજની ફેશન
આજે માતૃભાષા દિવસે આપણે સૌ સોશિયલ મીડિયા પર ‘માતૃભાષા અમર રહો’ ના પોસ્ટર મૂકીએ છીએ, પણ ઘરમાં છોકરું ભૂલથી ‘પાણી’ ને બદલે ‘વોટર’ કહે તો મમ્મીને એવું ગૌરવ થાય છે જાણે એનો દીકરો સીધો વ્હાઈટ હાઉસનો પ્રેસિડેન્ટ બનવાનો હોય! આપણી હાલત કેવી છે ખબર છે? આપણે રસોડામાં પિઝા બનાવીએ છીએ પણ એની ઉપર ‘સેવ-મમરા’ નાખીને ખાઈએ છીએ—એમ આપણે બોલીએ છીએ અંગ્રેજી, પણ લહેકો તો પેલો ‘તળપદો’ જ રહે છે!
નિષ્કર્ષ એટલો જ કે, માતૃભાષા એ આપણું ‘ઘરનું ધોતિયું’ છે, ગમે તેટલી ફેશનના ‘જીન્સ’ પહેરો, પણ જે ચેન (શાંતિ) ધોતિયામાં મળે એ બીજા કશામાં ન મળે! માટે, સુરતી લહેકો હોય, કાઠિયાવાડી ખમીર હોય, ચરોતરી ચટાકો હોય કે ઉત્તર ગુજરાતની તેજી—આપણી ગુજરાતી તો ‘સદાબહાર’ છે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ