ન્યાયાધીશ રોહિન્ટન ફાલી નરીમાને ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. તેમણે પશ્ચિમ બંગાળમાં 9 મિલિયન મતદારોના મતાધિકારથી વંચિત રહેવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે પૂછ્યું, “જ્યારે નિમણૂકો સરકારના હાથમાં હોય ત્યારે કમિશનની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા કેવી રીતે જળવાઈ રહેશે?”
સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ રોહિન્ટન ફાલી નરીમાને ભારતના ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે મતદાર યાદીઓના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં મતદારોના મતાધિકારથી વંચિત રહેવા અંગે આ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
તેમણે એવા અહેવાલોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોના વાંધાઓને અવગણીને ઘણા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લીધા હતા.
ન્યાયાધીશ નરીમાને કહ્યું, “તમારી પાસે એવું ચૂંટણી પંચ ન હોઈ શકે જે આ રીતે અથવા અયોગ્ય રીતે કાર્ય કરે.” તેમણે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું કે પશ્ચિમ બંગાળમાં ૯૦ લાખ મતદારોને મતદાનના અધિકારથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા હોવા છતાં, સુપ્રીમ કોર્ટ SIR ને રોકવા માટે પૂરતા પગલાં લેવામાં નિષ્ફળ ગઈ.
જો નિમણૂકો સરકારના હાથમાં હોય તો સ્વતંત્રતા કેવી રીતે જાળવી શકાય?
ન્યાયાધીશ નરીમાને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે તે સમયની સરકાર સંપૂર્ણપણે જવાબદાર હોવાના નિર્ણયને “લાલ ધ્વજ” ગણાવ્યો. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે આનાથી મતદાન કરવાનો અધિકાર ગંભીર જોખમમાં મુકાય છે.
તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનર અધિનિયમ (CEC એક્ટ) ની માન્યતા પર ઝડપથી નિર્ણય લેવો જોઈએ. ન્યાયાધીશ નરીમાને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકની પ્રક્રિયાને પડકારતી અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટની બે જજોની બેન્ચના વિભાજિત નિર્ણય પર પણ નિરાશા વ્યક્ત કરી હતી.
તેમણે કહ્યું કે આનાથી સરકારને એક એવી પ્રક્રિયા હેઠળ નિમણૂકો કરવાનું ચાલુ રાખવાની મંજૂરી મળી જેનો નોંધપાત્ર કારોબારી પ્રભાવ હોય. ન્યાયાધીશ નરીમાન રાજકોટની રાજકુમાર કોલેજમાં “બંધારણ અને સામાન્ય માણસ” વિષય પર બોલી રહ્યા હતા.
તેમણે ૨૦૨૩ના અનુપ બાર્નવાલ કેસને યાદ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે તે કિસ્સામાં, સુપ્રીમ કોર્ટે, એક કામચલાઉ પગલા તરીકે, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક એક સમિતિ દ્વારા કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ સમિતિમાં વડા પ્રધાન, લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા અથવા સૌથી મોટા વિરોધ પક્ષના નેતા અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશનો સમાવેશ થતો હતો.
તો પછી નિમણૂક શા માટે?
પરંતુ તરત જ, સરકારે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનર (નિમણૂક, સેવાની શરતો અને કાર્યકાળ) અધિનિયમ, 2023 લાગુ કર્યો. આ કાયદાએ મુખ્ય ન્યાયાધીશને સમિતિમાંથી દૂર કર્યા અને તેમના સ્થાને વડા પ્રધાન દ્વારા નિયુક્ત કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રીને નિયુક્ત કર્યા.
જસ્ટિસ નરીમને જણાવ્યું હતું કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશની જેમ જ દૂર કરી શકાય છે. આ ખાતરી કરે છે કે તેમનો કાર્યકાળ સુરક્ષિત છે. તેમણે કહ્યું કે આ તેમની સ્વતંત્રતાને સુરક્ષિત રાખવા માટે લેવામાં આવેલું પગલું હતું.
તેમણે પછી ઉમેર્યું કે જો ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક તે સમયની સરકારના હાથમાં હોય, તો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા તેમની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતામાં ખાસ ફાળો આપતી નથી.
જો બે ન્યાયાધીશોના મંતવ્યો અલગ અલગ હોય, તો નિમણૂકો કેવી રીતે ચાલુ રહી?
ન્યાયાધીશ નરીમાને કહ્યું, “દુર્ભાગ્યપૂર્ણ વાત એ છે કે આ આખો મામલો તાજેતરમાં કોર્ટ સમક્ષ આવ્યો હતો. બે વિદ્વાન ન્યાયાધીશોના અલગ અલગ મંતવ્યો હતા. હવે અંતિમ પરિસ્થિતિ એ છે કે આ મામલો બેન્ચ સમક્ષ ગયો છે, કદાચ પાંચ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ, જે નક્કી કરશે કે આ કાયદો સાચો છે કે નહીં. પરંતુ તે દરમિયાન, આ નિમણૂકો હજુ પણ ફક્ત તે સમયની સરકારના હાથમાં છે.”
SIR ને કેમ રોકવામાં આવ્યો નથી?
તેમણે કહ્યું, “અમે તાજેતરમાં આ બનવાનું જોખમ જોયું છે. તમે બધાએ જોયું કે પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણીમાં 9 મિલિયન મતદારોને તેમના મતદાનના અધિકારથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા હતા. આ એક આઘાતજનક આંકડો છે. 9 મિલિયન મતદારોના મતદાન અધિકાર ગુમાવવાથી પણ સુપ્રીમ કોર્ટ તેને રોકવા માટે પૂરતી અસર કરી શકી નહીં.
2.2 મિલિયન લોકોએ અપીલ કરી, 93% નિર્ણયો તરફેણમાં કેમ આવ્યા?” તેમણે કહ્યું, જેમને મતદાનનો અધિકાર નકારવામાં આવ્યો હતો, તેમાંથી લગભગ 2.2 મિલિયન મતદારોએ ખરેખર અપીલ કરી. બાકીના એવા હોવા જોઈએ જેમના પાસે સાધન અથવા ન્યાયની પહોંચ નથી, અને આ 2.2 મિલિયન મતદારોમાંથી, લગભગ 100,000 મતદારોની અપીલનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આમાંથી ૯૩ ટકા નિર્ણયો મતદારોના પક્ષમાં ગયા.
“તો તમે કલ્પના કરી શકો છો કે આ સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર હતું. સામાન્ય માણસ, ભારતના નાગરિકને આ રીતે બાકાત રાખવામાં આવ્યો હતો જેથી એક સરકાર જે ઇચ્છે છે તે પ્રાપ્ત કરી શકે,” તેમણે કહ્યું. “અને પશ્ચિમ બંગાળમાં, આપણે જોયું કે આનાથી તત્કાલીન સરકારને દૂર કરવામાં આવી અને કેન્દ્ર સરકાર આવી. હવે, આજે આપણા દેશમાં આ ખૂબ જ ચિંતાજનક બાબતો બની રહી છે.”
જો બે કમિશનરોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હોય, તો સત્તાનો ઉપયોગ કેમ ન કરવામાં આવ્યો?
જસ્ટિસ નરીમાને ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના એક અહેવાલને આગળ ટાંકીને કહ્યું કે બે ચૂંટણી કમિશનરોએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર દ્વારા લેવામાં આવેલા કેટલાક નિર્ણયો સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો કે જો બંને સભ્યોએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના નિર્ણય સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હોય તો તેમણે ૨૦૨૩ના કાયદાની કલમ ૧૮ હેઠળ તેમની સત્તાનો ઉપયોગ કેમ ન કર્યો. આ કલમ હેઠળ, ચૂંટણી પંચમાં બે તૃતીયાંશ બહુમતી દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયને લાગુ કરી શકાય છે.