મંદિરોમાં પ્રવેશ કરતી વખતે કે આરતી સમયે ઘંટડી વગાડવાની પરંપરા સદીઓ જૂની છે. આ માત્ર એક ધાર્મિક આસ્થાનો વિષય નથી, પરંતુ તેની પાછળ ઊંડું ધ્વનિ વિજ્ઞાન (Acoustics) અને મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રભાવ પણ છુપાયેલો છે.
ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક પાસું
- ‘ૐ’ (ઓમ) ના નાદનું પ્રતીક: સ્કંદ પુરાણ અને આગમ શાસ્ત્રો અનુસાર, મંદિરની ઘંટડીમાંથી નીકળતો અવાજ સૃષ્ટિના પ્રારંભિક નાદ ‘ૐ’ સમાન માનવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે ઘંટડી વગાડવાથી વ્યક્તિને ‘ૐ’ ના ઉચ્ચારણ જેટલું જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
- દેવતાઓનું આહ્વાન અને ચેતના જાગૃત કરવી: ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ઘંટડી વગાડીને આપણે મંદિરમાં બિરાજમાન દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓમાં ચેતના જાગૃત કરીએ છીએ અને તેમને આપણી ઉપસ્થિતિની જાણ કરીએ છીએ.
- નકારાત્મક ઊર્જાનો નાશ: માનવામાં આવે છે કે ઘંટડીનો ગુંજારવ અને કંપન આસપાસની નકારાત્મક શક્તિઓ અને આસુરી વૃત્તિઓને દૂર કરે છે, જેનાથી પૂજાનું સ્થાન પવિત્ર બની રહે છે.
- કાળ (સમય) નું પ્રતીક: મંદિરની બહાર લટકતા મોટા ઘંટને ‘કાળચક્ર’ નું રૂપ પણ માનવામાં આવે છે, જે આપણને સમયના મહત્વ અને ઈશ્વરની અનંત સત્તાનો બોધ કરાવે છે.

વૈજ્ઞાનિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક પાસું
- મગજમાં એકાગ્રતા (Brain Synchronization): મંદિરની ઘંટડીઓ સામાન્ય ધાતુઓમાંથી નહીં, પરંતુ કેડમિયમ, સીસું (Lead), તાંબુ, જસત, નિકલ, ક્રોમિયમ અને મેંગેનીઝ જેવી ધાતુઓના એક ખાસ પ્રમાણ (મિશ્રધાતુ) માંથી બનાવવામાં આવે છે. તેને વગાડવાથી નીકળતો તીવ્ર અવાજ આપણા મગજના જમણા અને ડાબા (Left & Right Brain) ભાગો વચ્ચે તરત જ તાલમેલ બેસાડે છે.
- વિચારોની શૂન્યતા: જેવી ઘંટડી વાગે છે, તેનો ગુંજારવ ઓછામાં ઓછા ૭ સેકન્ડ સુધી વાતાવરણમાં બની રહે છે. આ ૭ સેકન્ડનો ગુંજારવ વ્યક્તિના મગજમાં ચાલી રહેલા બહારના અને નકારાત્મક વિચારોને પળભર માટે રોકી દે છે. તેનાથી મન શાંત થાય છે અને વ્યક્તિ સંપૂર્ણ એકાગ્ર થઈને ઈશ્વરના ધ્યાનમાં પરોવાઈ શકે છે.
- વાતાવરણની શુદ્ધિ (વાઇબ્રેશન પ્રભાવ): જ્યારે ઘંટડી વાગે છે, ત્યારે તેનાથી હવામાં તીવ્ર કંપન (Vibrations) પેદા થાય છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી માનવામાં આવે છે કે આ કંપન આસપાસના વાતાવરણમાં રહેલા સૂક્ષ્મ હાનિકારક જીવાણુઓ અને વિષાણુઓ (Bacteria & Viruses) નો નાશ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે, જેનાથી મંદિર પરિસરની હવા શુદ્ધ રહે છે.
મંદિરોમાં મુખ્યત્વે ૪ પ્રકારની ઘંટડીઓ હોય છે:
| ઘંટડીનો પ્રકાર | વિશેષતા અને ઉપયોગ |
|---|---|
| ગરુડ ઘંટડી | આ નાની ઘંટડી હોય છે જેને એક હાથે પકડીને દૈનિક પૂજા અને આરતી સમયે વગાડવામાં આવે છે. |
| દ્વાર ઘંટડી | આ મધ્યમ કદની હોય છે અને મંદિરના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર પર લટકાવેલી રહે છે. |
| હાથ ઘંટડી | આ એક ગોળ થાળી કે પ્લેટ જેવી હોય છે, જેને લાકડાની દાંડીથી ઠોકીને આરતી સમયે વગાડવામાં આવે છે. |
| ઘંટ | આ કદમાં ઘણો મોટો હોય છે અને તેનો ગુંજારવ ઘણા કિલોમીટર દૂર સુધી સંભળાય છે. |

