૨૫ ફેબ્રુઆરીનો દિવસ ગુજરાતના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે, કારણ કે આ દિવસે ગુજરાતના ‘મુક સેવક’ અને કરોડો લોકોના હૃદયમાં સ્થાન પામનાર પૂજનીય રવિશંકર મહારાજનો જન્મ થયો હતો. જેમના જીવનનો મંત્ર ‘ઘસાઈને ઉજળા થઈએ’ હતો, તેવા મહારાજનું જીવન કવન દરેક ગુજરાતી માટે પ્રેરણાનો સ્ત્રોત છે.
જન્મ અને વતન
રવિશંકર મહારાજનો જન્મ ૨૫ ફેબ્રુઆરી, ૧૮૮૪ ના રોજ ખેડા જિલ્લાના રઢુ ગામે (મોસાળમાં) થયો હતો. તેમનું વતન ખેડા જિલ્લાનું સરસવણી ગામ હતું. તેમના પિતાનું નામ શિવરામભાઈ અને માતાનું નામ નાથીબા હતું. પિતા પાસેથી તેમને શિસ્ત અને માતા પાસેથી સંસ્કારનું ભાથું મળ્યું હતું.
બાળપણ અને ભણતર
મહારાજનું બાળપણ ખેતરો અને ગ્રામીણ જીવનની શુદ્ધતા વચ્ચે વીત્યું હતું. નાનપણથી જ તેઓ નીડર, સાહસિક અને સેવાભાવી હતા. અન્યને મદદ કરવાની વૃત્તિ તેમનામાં કુદરતી હતી. અભ્યાસમાં તેમને બહુ રસ નહોતો, પરંતુ પિતાના અવસાન બાદ ઘરની જવાબદારીઓ સ્વીકારી અને જીવનના પાઠ પ્રત્યક્ષ અનુભવથી શીખ્યા. તેઓ માનતા કે સાચું શિક્ષણ પુસ્તકોમાં નહીં, પણ લોકસેવામાં છે.
સત્યાગ્રહ અને આઝાદીની લડત
ગાંધીજીના સંપર્કમાં આવ્યા પછી રવિશંકર મહારાજ આઝાદીની લડતમાં કૂદી પડ્યા. તેમણે અનેક સત્યાગ્રહોમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી:
ખેડા સત્યાગ્રહ: ખેડૂતોના હક માટે તેઓ મક્કમ રહ્યા.
બોરસદ સત્યાગ્રહ: ‘બહારવટિયા’ઓના ત્રાસ અને અન્યાયી વેરા સામે તેમણે લડત આપી.
બારડોલી સત્યાગ્રહ: સરદાર પટેલના ખભેખભા મિલાવીને તેમણે ગ્રામીણ જનતાને જાગૃત કરી.
તેમણે જેલવાસ પણ ભોગવ્યો, પરંતુ તેમની સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓ ક્યારેય અટકી નહીં.
’માણસાઈના દીવા’ અને બહારવટિયાઓનું હૃદય પરિવર્તન
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ રવિશંકર મહારાજના અનુભવોને ‘માણસાઈના દીવા’ પુસ્તકમાં અમર કર્યા છે. આ પુસ્તક માત્ર વાર્તા નથી, પણ માનવતાનો દસ્તાવેજ છે.
મહારાજ કોતર-કોતરોમાં ઘૂમીને ખૂંખાર બહારવટિયાઓને મળતા.
તેમના હૃદયમાં રહેલી માણસાઈને જગાડીને તેમને શસ્ત્રો હેઠાં મુકાવતા અને સત્યના માર્ગે વાળતા.
તેઓ માનતા કે માણસ ગમે તેટલો ખરાબ હોય, પણ તેના હૃદયના ખૂણે ક્યાંક તો ભલાઈ જીવતી જ હોય છે. આ જ ‘માણસાઈના દીવા’ પ્રગટાવવાનું કામ મહારાજે કર્યું.
ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપનામાં વિશેષ ફાળો
૧ મે, ૧૯૬૦ ના રોજ જ્યારે અલગ ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના થઈ, ત્યારે ગુજરાતના ઉદ્ઘાટક તરીકે પૂજનીય રવિશંકર મહારાજની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમ ખાતે તેમના વરદ હસ્તે ગુજરાત રાજ્યનું મંગલ ઉદ્ઘાટન થયું હતું. તેમણે નવા બનેલા ગુજરાતને શાંતિ, સંયમ અને સેવાનો આશીર્વાદ આપ્યો હતો.
જીવન દર્શન અને અંતિમ સમય
મહારાજે પોતાનું આખું જીવન ગરીબો, પીડિતો અને પછાત વર્ગની સેવામાં અર્પણ કરી દીધું. દુષ્કાળ હોય કે પૂર, મહારાજ સૌથી પહેલાં પહોંચી જતા. તેમણે ક્યારેય પદ કે પ્રતિષ્ઠાની ભૂખ રાખી નહીં, એટલે જ તેમને ‘મુક સેવક’ કહેવામાં આવે છે. ૧૦૦ વર્ષનું લાંબુ અને સાર્થક જીવન જીવીને ૧૯૮૪માં તેઓ દેવલોક પામ્યા.
લેખક : અશ્વિન ગોહિલ