આ જગત જેને ‘પૂર્ણ પુરુષોત્તમ’ કહે છે, જેના સ્મિત માત્રથી બ્રહ્માંડના સર્જન અને વિસર્જન થાય છે, એવા દ્વારિકાધીશ શ્રીકૃષ્ણના જીવન તરફ દૃષ્ટિ કરીએ તો સમજાય છે કે પૃથ્વી પર દેહ ધારણ કર્યા પછી ઈશ્વર પણ નિયતિના ક્રૂર પ્રહારોથી બચી શક્યા નથી. કૃષ્ણનું જીવન એટલે સંઘર્ષની જીવતી-જાગતી પાઠશાળા. જન્મે ત્યારથી જેલ, અને પછી ડગલે ને પગલે વિરહ, યુદ્ધ અને વેદના.
પરંતુ, કૃષ્ણના જીવનમાં સૌથી વધુ કારમું દુઃખ ક્યારે આવ્યું હશે? જ્યારે કંસનો વધ કર્યો ત્યારે? ના. જ્યારે મથુરા છોડીને રણછોડ બનવું પડ્યું ત્યારે? ના. કૃષ્ણને સૌથી મોટું દુઃખ ત્યારે પડ્યું હતું જ્યારે તેમણે પોતાની નજર સામે પોતાના જ કુળનો વિનાશ એટલે કે ‘યાદવાસ્થળી’ જોઈ હતી.
કર્મની ગતિ અને ઋષિઓનો શાપ
દ્વારિકા સોનાની હતી, વૈભવ શિખર પર હતો, પણ સુખની અતિશયોક્તિ હંમેશા અહંકારને જન્મ આપે છે. યાદવો મદમસ્ત બન્યા હતા. એકવાર વિશ્વામિત્ર, કણ્વ અને નારદ જેવા ઋષિઓ દ્વારિકા આવ્યા. મશ્કરીના ઈરાદે યાદવ કુમારોએ જામ્બવતીના પુત્ર સામ્બને સ્ત્રીના વેશમાં સજાવ્યો અને ઋષિઓને પૂછ્યું, “કહો જોઈએ, આ ગર્ભવતી સ્ત્રીને શું અવતરશે?”
ઋષિઓએ દિવ્યદ્રષ્ટિથી બધું જાણી લીધું અને ક્રોધિત થઈને શાપ આપ્યો: “આના પેટે એક એવું મુસળ જન્મે છે જે તમારા આખા કુળનો નાશ કરશે.” અને એમ જ થયું. સામ્બના પેટમાંથી લોખંડનું મુસળ નીકળ્યું. યાદવોએ ગભરાઈને એ મુસળને ઘસીને દરિયામાં નાખી દીધું, પણ એનો એક ટુકડો રહી ગયો અને જે ભૂકો દરિયાકિનારે ફેંકાયો તેમાંથી ‘એરકા’ નામનું તીક્ષ્ણ ઘાસ ઉગ્યું.
યાદવાસ્થળી: લોહીના સંબંધોનું રુધિરતર્પણ
પ્રભાસ પાટણના સમુદ્ર કિનારે જ્યારે યાદવો ઉત્સવ મનાવવા ગયા, ત્યારે મદિરાના નશામાં અંદરોઅંદર લડવા લાગ્યા. જે હાથોએ એક સમયે ધર્મની રક્ષા કરી હતી, એ જ હાથો આજે ભાઈઓના ગળા કાપવા લાગ્યા.
શ્રીકૃષ્ણ કિનારે ઊભા રહીને આ બધું જોઈ રહ્યા હતા. વિચારો, જે પિતાએ પોતાના સંતાનોને શસ્ત્રવિદ્યા શીખવી હોય, જે રાજાએ પ્રજાને સમૃદ્ધિ આપી હોય, તેની નજર સામે જ તેના પુત્રો, પૌત્રો અને આખું ખાનદાન એકબીજાને કાપી નાખે – આનાથી મોટું દુઃખ બીજું શું હોઈ શકે? કૃષ્ણે જોયું કે પ્રદ્યુમ્ન હણાયો, અનિરુદ્ધ હણાયો. સાત્યકી અને કૃતવર્મા લડી પડ્યા.
”દ્વારિકાનો નાથ જેણે મહાભારતના યુદ્ધમાં અર્જુનનો રથ હાંક્યો હતો, આજે વિધિના રથ સામે લાચાર બનીને ઉભો હતો.”
ગાંધારીનો શાપ અને કૃષ્ણનું સ્મિત
યાદવાસ્થળી એ માત્ર ઋષિઓનો શાપ નહોતો, એ ગાંધારીના શોકનું ફળ પણ હતું. કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં જ્યારે સો કૌરવોના શબ પડ્યા હતા, ત્યારે ગાંધારીએ કૃષ્ણને શાપ આપ્યો હતો કે, “જેમ મારા કુળનો નાશ થયો, તેમ તારા કુળના લોકો પણ અંદરોઅંદર લડીને નાશ પામશે.”
કૃષ્ણે ત્યારે પણ સ્મિત આપ્યું હતું અને આજે જ્યારે યાદવાસ્થળી થઈ ત્યારે પણ તે સ્થિતપ્રજ્ઞ હતા. પણ એ સ્થિતપ્રજ્ઞતા પાછળ એક એવું દુઃખ હતું જે કોઈ જોઈ શકતું નહોતું. જે ભગવાન આખી દુનિયાના દુઃખ હરે છે, તે આજે એકલા પડી ગયા હતા.
રાધા-કૃષ્ણ વિરહ: આત્માનું અડધું અંગ
જો યાદવાસ્થળી કૃષ્ણના જીવનનું અંતિમ દુઃખ હતું, તો રાધા સાથેનો વિરહ એ એમના જીવનનું સૌથી લાંબુ અને મૌન દુઃખ હતું. ગોકુળ છોડ્યા પછી કૃષ્ણ ક્યારેય પાછા ન ફર્યા. દ્વારિકામાં રુક્ષ્મણી, સત્યભામા જેવી પટરાણીઓ હતી, છતાં કૃષ્ણની વાંસળીનો સૂર રાધા વિના હંમેશા અધૂરો રહ્યો.
જ્યારે કૃષ્ણ મથુરા જવા નીકળ્યા ત્યારે રાધાએ કોઈ ફરિયાદ નહોતી કરી, માત્ર આંખમાં આંસુ સાથે સ્મિત આપ્યું હતું. એ સ્મિતનો ભાર કૃષ્ણે આખી જિંદગી દ્વારિકાના રત્નજડિત સિંહાસન પર બેસીને પણ વેઠ્યો હતો. રાધાનો વિરહ એ માત્ર પ્રેમનો વિરહ નહોતો, પણ કૃષ્ણના ‘સ્વ’નો વિરહ હતો.
નિષ્કર્ષ
દુઃખ તો દ્વારિકાના નાથને પણ પડ્યું, પણ એમની મહાનતા એ હતી કે એમણે ક્યારેય કોઈની સામે હાથ નથી ફેલાવ્યો. એમણે દુઃખને ઝેરની જેમ પીધું અને જગતને અમૃત જેવું સ્મિત આપ્યું. યાદવાસ્થળીમાં આખું કુળ ગુમાવ્યા પછી, એક વ્યાધના તીરનો સ્વીકાર કરીને શાંતિથી દેહત્યાગ કરનાર એ માધવ આપણને શીખવે છે કે:
જીવનમાં જે આવે છે તે જાય છે.
કર્મનો સિદ્ધાંત ઈશ્વરને પણ લાગુ પડે છે.
દુઃખમાં પણ મર્યાદા અને ધૈર્ય ન છોડવું.
આજે જ્યારે આપણને નાનું સરખું દુઃખ આવે છે ત્યારે આપણે હિંમત હારી જઈએ છીએ, પણ જરા એ શ્યામસુંદરના જીવન તરફ જોજો, જેના જન્મ વખતે માતા-પિતા જેલમાં હતા અને મૃત્યુ વખતે આખું કુળ નષ્ટ થઈ ગયું હતું. છતાં તે ‘આનંદકંદ’ કહેવાયા.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ