આપણે નવ મહિના માતાના ગર્ભમાં રહીએ છીએ. ગર્ભમાં, ફક્ત અંધકાર હોય છે – ફક્ત રાત. નવ મહિના પછી, જ્યારે આપણે જન્મ લઈએ છીએ, ત્યારે આપણી સામે એક નવી રચના દેખાય છે. એ જ રીતે, નવરાત્રિના આ નવ દિવસ માતાને યાદ કરવા અને આપણા આત્મા સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાવા માટે છે. નવરાત્રિ આપણને ત્રણેય પ્રકારના દુઃખો – અદિભૌતિક, આધ્યાત્મિક અને આદિદૈવિક થી મુક્ત કરે છે.
દરેક ‘રાત્રિ’ સમગ્ર સૃષ્ટિને પોતાના ખોળામાં લઈને તેને વિશ્રામ આપે છે, તે વિવિધતાને દૂર કરીને અને તેમને એકતામાં લાવીને દરેકને વિશ્રામ આપે છે. આપણા ઋષિઓએ ગમે તે શબ્દો બનાવ્યા હોય, તેનો ભાવ તેમાં સમાવિષ્ટ હોય છે. ‘રાત્રિ’ શબ્દ સાંભળતાની સાથે જ આપણી અંદર શાંતિ અને આરામનો અનુભવ જાગે છે.
નવરાત્રિમાં, તમારી જાતમાં, તમારા અંતરઆત્મામાં, તમારા ચેતનામાં લીન થઈ જાઓ, ભજન ગાઓ, કીર્તન કરો, ઓછામાં ઓછું આ નવ દિવસો દરમિયાન તમારા મનને બીજા કોઈ પણ બાબતમાં ન લગાવો. મર્યાદિત ભોજન કે ફળો વગેરે લઈને ઉપવાસ કરો. આ રીતે, ચેતનાને ભક્તિમાં પ્રવાહિત કરો. ઉપવાસનો ખરો અર્થ ફક્ત ખોરાકથી દૂર રહેવાનો નથી, પરંતુ મનને નકામી વસ્તુઓથી દૂર કરીને તેને દૈવી ઉર્જા સાથે જોડવાનો છે. પછી શું થાય છે કે બધા રાક્ષસો દૂર થઈ જાય છે – મહિષાસુર, રક્તબીજાસુર, મધુ-કૈટભ.
રાક્ષસોનો પ્રતીકાત્મક અર્થ
દેવીએ જે રાક્ષસોને મારી નાખ્યા હતા તે ખરેખર આપણી અંદરની વૃત્તિઓ છે.
મધુ અને કૈતભ – મધુ એટલે આસક્તિ અને કૈટભ એટલે દ્વેષ. દેવી પહેલા આનો નાશ કરે છે. પુરાણોમાં કહેવાય છે કે મધુ અને કૈટભ ભગવાન વિષ્ણુના કાનના મેલ માંથી જન્મ્યા હતા.
રાગ અને દ્વેષ ફક્ત સાંભળવાથી જ જન્મે છે. જે બ્રહ્માંડ ચલાવે છે તેને ચારે બાજુથી ઘણી બધી વાતો સાંભળવી પડે છે. પરંતુ જે નાશ કરે છે તે કોઈનું સાંભળતો નથી. તેથી, ભગવાન શિવને ન તો રાગ છે કે ન તો દ્વેષ; ભગવાન બ્રહ્માને પણ ન તો રાગ છે કે ન તો દ્વેષ.
વિષ્ણુજીએ પોતાના કાનના મેલ (એટલે કે રાગ અને દ્વેષ) માંથી જન્મેલા આ રાક્ષસો સાથે હજાર વર્ષ સુધી લડ્યા, પરંતુ તેમનો નાશ કરી શક્યા નહીં. પોતાનામાંથી જન્મેલા દોષોને દૂર કરવા મુશ્કેલ છે. પછી તેમણે દેવીને – ચેતના શક્તિ કહી. જ્યારે ચેતના વિસ્તરે છે, ત્યારે રાગ અને દ્વેષ બંને અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
દેવીએ વિષ્ણુની પ્રાર્થના સ્વીકારી અને પાણીમાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાં મધુ-કૈટભનો વધ કર્યો. પાણી પ્રેમનું પ્રતીક છે. જ્યારે ચેતના પ્રેમાળ બને છે, ત્યારે ન તો મોહ રહે છે કે ન તો દ્વેષ, ફક્ત સ્નેહ રહે છે.
ચંડ અને મુંડ – ‘ચંડ’ નો અર્થ ફક્ત માથું (બુદ્ધિ) અને ‘મુંડ’ નો અર્થ ફક્ત ધડ (લાગણીઓ) છે. હૃદય વિનાની બુદ્ધિ વ્યક્તિને કઠોર બનાવે છે, અને વિવેક વિનાની લાગણી જીવનને અસ્તવ્યસ્ત બનાવે છે. જ્યારે ચેતના જાગૃત થાય છે, ત્યારે તે આ બંને વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરે છે.
મહિષાસુર – ભેંસની જેમ જડતાનું પ્રતીક. જ્યારે જીવન કોઈ પણ સમજણ વિના બોજારૂપ રીતે આગળ વધે છે, ત્યારે તે મહિષાસુર છે. ચેતના શક્તિ જાગૃત થાય ત્યારે જ આ જડતાનો અંત શક્ય છે. બધા દેવી-દેવતાઓએ પોતાના શસ્ત્રો અને પોતાની બધી કુશળતા દૈવી માતા ને આપી દીધી, પછી દેવી મા એ મહિષાસુર ને મારી નાખ્યો. જડતાનો નાશ કરવા માટે ચેતન શક્તિ ની જરૂર છે.
રક્તબીજસુર – તે આપણા રંગસૂત્રો(DNA) અને સંસ્કારોનું પ્રતીક છે – રક્ત + બીજ + અસુર. તેનો અર્થ એ છે કે જો તમારા રંગસૂત્રો માં રહેલા ગુણ ને બદલવાની જરૂર હોય, તો ફક્ત દેવી જ તે કરી શકે છે, ફક્ત ચેતના જ તે કરી શકે છે. વાર્તામાં, જ્યાં પણ લોહીનું એક ટીપું પડ્યું, તે રાક્ષસ ફરીથી સંપૂર્ણપણે ઉભો થયો. તેનો અર્થ એ છે કે તમારા જનીનોમાં જે ગુણ કે પ્રકૃતિ પ્રવેશી ગઈ છે તે રક્તબીજસુર છે. એકવાર ખામી અંદર સ્થિર થઈ જાય, તે વારંવાર દેખાય છે, જેમ રક્તબીજ ના દરેક ટીપામાંથી એક નવો રાક્ષસ જન્મ્યો હતો. પરંતુ ચેતના જાગૃત થતાં, દેવીએ આ બધાનો નાશ કર્યો. ઘણા લોકોની આનુવંશિક સમસ્યાઓ, જે ઘણી પેઢીઓથી ચાલી આવી છે, જ્યારે દૈવી શક્તિ જાગૃત થાય છે ત્યારે તે મટી જાય છે. જનીનોમાં પરિવર્તન આવે છે.
નવરાત્રીનો સાચો સંદેશ
નવરાત્રી માત્ર એક તહેવાર નથી, પરંતુ આત્મનિરીક્ષણ અને ધ્યાનનો અવસર છે. જો આપણે આ દિવસોમાં આપણી ચેતનાને ભક્તિ અને ધ્યાન માં લીન કરીએ, તો આંતરિક રાક્ષસો – રાગ-દ્વેષ, જડતા અને નકારાત્મક સંસ્કાર – બધા નાશ પામે છે. જ્યારે ચેતના પ્રેમ અને ભક્તિમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે ફક્ત સ્નેહ જ રહે છે. આ જ નવરાત્રીનો વાસ્તવિક સંદેશ છે.
ગુરુદેવ શ્રી શ્રી રવિશંકર