કુદરતનો એક મનોરમ્ય નિયમ છે—વિસ્તાર. એક નાનકડું બીજ જ્યારે ધરતીના પેટાળમાં જાય છે, ત્યારે એનું લક્ષ્ય આકાશને આંબવાનું હોય છે. પરંતુ માણસે પોતાની કલા પ્રદર્શનની ભૂખ સંતોષવા એક નવી પદ્ધતિ શોધી: ‘બોનસાઈ’. જોવામાં આ વૃક્ષો અત્યંત મનોહર, રૂપકડા અને ફળોથી લદાયેલા લાગે છે, પરંતુ ગહન દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો એ એક જીવંત કરુણાંતિકા છે. કમનસીબી એ છે કે આજે આપણો સમાજ, આપણું શિક્ષણ અને આપણા કુટુંબો અજાણતા જ જીવતા-જાગતા માણસોને ‘બોનસાઈ’ બનાવી રહ્યા છે.
સર્જનની અધૂરપ અને બાંધેલા મૂળ
બોનસાઈ એ એવું વૃક્ષ છે જેની પાસે વડલો કે પીપળો થવાની તમામ જૈવિક ક્ષમતા હતી, પણ એને છીછરા કુંડામાં કેદ કરી દેવામાં આવ્યું. તેના મૂળને સતત કાપવામાં આવ્યા જેથી તે જમીનમાં ઊંડા ઉતરી ન શકે. પરિણામે, તે ફળ તો આપે છે, પણ તેની ઊંચાઈ નક્કી કરેલી મર્યાદામાં જ રહે છે.
આપણા સમાજમાં પણ કેટલાક લોકો આવા જ હોય છે. તેઓ પ્રતિભાશાળી છે, રૂપકડા છે, સંસ્કારી છે, પણ તેઓ ‘અધૂરા’ રહી ગયેલા વ્યક્તિઓ છે. તેમને વિકાસની અઢળક તકો દેખાતી હોવા છતાં તેઓ અલ્પવિકસિત રહે છે, કારણ કે તેમના વિચારોના મૂળને સામાજિક પરંપરાઓ અને માનસિક બેડીઓથી બાંધી દેવામાં આવ્યા છે.
મુખ્ય પાસું: શિક્ષણ અને કૌટુંબિક દબાણ દ્વારા થતું ‘બોનસાઈકરણ’
આ લેખના સૌથી સંવેદનશીલ પાસા પર નજર કરીએ તો, આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા અને કૌટુંબિક માળખું સૌથી મોટા ‘ગાર્ડનર’ (માળી) સાબિત થાય છે જે બાળકોને બોનસાઈ બનાવે છે.
૧. શિક્ષણનું છીછરું કુંડું:
આજનું શિક્ષણ માત્ર ગુણ (Marks) અને ડિગ્રી પૂરતું મર્યાદિત છે. બાળકને આકાશ જેવી ગતિ જોઈએ છે, પણ આપણે તેને પાઠ્યપુસ્તકના પાંજરામાં પૂરી દઈએ છીએ. તેની મૌલિકતા, તેની જિજ્ઞાસા અને તેના પ્રશ્નોને ‘અભ્યાસક્રમ બહારનું’ કહીને કાપી નાખવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ બાળકની કલ્પનાશક્તિને રોકવામાં આવે છે, ત્યારે તે બોનસાઈ બનવાની પ્રક્રિયામાં પ્રવેશે છે. તેને ડોક્ટર કે એન્જિનિયર તો બનાવી દેવાય છે (રૂપકડું ફળ), પણ એક મુક્ત વિચારક તરીકે તે વામણો રહી જાય છે.
૨. કૌટુંબિક અપેક્ષાઓની કાતર:
માતા-પિતા અવારનવાર પોતાના અધૂરા સપનાઓ સંતાનો પર થોપે છે. “તારે આ જ કરવાનું છે” અથવા “આપણા ખાનદાનમાં આવું ન શોભે”—આ વાક્યો પેલી કાતર સમાન છે જે બાળકના આકાંક્ષાઓના મૂળ કાપે છે. તેને સુરક્ષાના નામે એવા કુંડામાં રાખવામાં આવે છે જ્યાં તે ક્યારેય પડી ન જાય, પણ એ ભૂલી જવાય છે કે જે ક્યારેય પડતું નથી એ ક્યારેય ઉડતા પણ શીખતું નથી.
”એમના ભાગ્યમાં પણ આકાશ તો હતું જ, પણ એમને વંચિત રખાયા છે પ્રયત્ન પૂર્વક.”
૩. સામાજિક કુરિવાજો અને મર્યાદાઓ:
ખાસ કરીને સ્ત્રીઓના કિસ્સામાં આ બાબત વધુ સ્પષ્ટ જણાય છે. અનેક પ્રતિભાશાળી સ્ત્રીઓ લગ્ન કે સામાજિક જવાબદારીઓના નામે પોતાના વ્યક્તિત્વને સંકોચી લે છે. સમાજે નક્કી કરેલી ‘લક્ષ્મણ રેખા’ એમના માટે કુંડાની કિનારી બની જાય છે. તેઓ ઘર સંભાળે છે, સંસ્કાર આપે છે (ફળો આપે છે), પણ તેમનો પોતાનો આંતરિક વિકાસ કુંઠિત થઈ જાય છે.
પ્રયત્નપૂર્વકની વંચિતતા
સૌથી દુઃખદ બાબત એ છે કે આ બધું જ ‘પ્રેમ’ કે ‘સંસ્કાર’ ના ઓઠા હેઠળ પ્રયત્નપૂર્વક કરવામાં આવે છે. જેથી વ્યક્તિ ક્યારેય એટલી મોટી ન થઈ જાય કે તે પ્રસ્થાપિત વ્યવસ્થાઓને પ્રશ્ન કરી શકે. જો વડલો વડલો બને તો તે આખું મેદાન રોકે, પણ જો તે બોનસાઈ રહે તો તેને ડ્રોઈંગ રૂમના ટેબલ પર સજાવટની વસ્તુ તરીકે રાખી શકાય. સમાજને વિવેચકો કે ક્રાંતિકારીઓ કરતા ‘આજ્ઞાકારી બોનસાઈ’ વધુ ગમે છે.
નિષ્કર્ષ
વ્યક્તિએ સમજવું પડશે કે તેનું અસ્તિત્વ કુંડામાં સજાવટ માટે નથી, પણ અનંત આકાશને આંબવા માટે છે. જે મૂળ બાંધવામાં આવ્યા છે તેને તોડીને જમીનમાં ઊંડા ઉતરવું પડશે. ભલે કુંડું તૂટી જાય, પણ આત્માનો વિકાસ રૂંધાવો ન જોઈએ. બોનસાઈ દેખાવમાં સુંદર હોઈ શકે, પણ વટવૃક્ષની છાયા જે તૃપ્તિ આપે છે તે ક્યારેય કુંડામાં કેદ વૃક્ષ આપી શકતું નથી.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ