ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં અમુક તારીખો સુવર્ણ અક્ષરે અંકાયેલી હોય છે. ૨૮ માર્ચ, ૧૯૮૦ પણ એક એવી જ તારીખ છે. આ એ દિવસ હતો જ્યારે ભારતના સિનેમાઘરોમાં એક એવી ફિલ્મ રજૂ થઈ જેણે ટેકનિકલ દ્રષ્ટિએ બોલિવૂડની વ્યાખ્યા બદલી નાખી. રવિ ચોપરા દિગ્દર્શિત ‘ધ બર્નિંગ ટ્રેન’ (The Burning Train). આજે આ ફિલ્મને ચાર દાયકાથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં, જ્યારે પણ ડિઝાસ્ટર ફિલ્મોની વાત નીકળે છે, ત્યારે આ ફિલ્મનું નામ સૌથી પહેલા લેવામાં આવે છે.
૧. એક ભવ્ય કલ્પનાનું સર્જન
૧૯૭૦ અને ૮૦નો દાયકો એટલે મસાલા ફિલ્મો અને એક્શન ડ્રામાનો જમાનો. પરંતુ રવિ ચોપરાએ કંઈક હટકે કરવાનું વિચાર્યું હતું. હોલીવુડની પ્રખ્યાત ફિલ્મ ‘ધ ટાવરિંગ ઇન્ફર્નો’ (The Towering Inferno) થી પ્રેરિત થઈને તેમણે રેલવેના બેકગ્રાઉન્ડ પર એક અત્યંત સાહસિક કથા તૈયાર કરી. આ માત્ર એક ફિલ્મ નહોતી, પણ ભારતીય તકનીકી ક્ષમતાની કસોટી હતી. એક એવી ટ્રેન જે અગનજ્વાળાઓ વચ્ચે દોડી રહી છે અને તેમાં સેંકડો મુસાફરો ફસાયેલા છે – આ કલ્પના જ તે સમયે પ્રેક્ષકોના રુંવાડા ઉભા કરી દે તેવી હતી.
૨. તારલાઓનો ઝગમગાટ: એક અદભૂત કાસ્ટિંગ
ફિલ્મની સફળતાનું એક મોટું કારણ તેનું કદાવર સ્ટારકાસ્ટ હતું. રવિ ચોપરાએ તે સમયના તમામ દિગ્ગજ કલાકારોને એક જ ટ્રેનમાં સવાર કર્યા હતા:
ધર્મેન્દ્ર (અશોક): તેમનો રોફ અને જુસ્સો આ ફિલ્મનો આત્મા હતો.
વિનોદ ખન્ના (વિનોદ): ઠાવકા અને ગંભીર પાત્રમાં તેમણે જીવ રેડ્યો હતો.
જીતેન્દ્ર (રવિ): પોતાની આગવી શૈલીમાં તેમણે એક્શન દ્રશ્યોમાં ચાર ચાંદ લગાવ્યા હતા.
અભિનેત્રીઓ: હેમા માલિની, પરવીન બાબી અને નીતુ સિંઘ જેવી ટોચની અભિનેત્રીઓએ ફિલ્મને ગ્લેમરની સાથે સાથે ભાવનાત્મક ઊંડાણ પણ આપ્યું હતું.
ખલનાયક: ડેની ડેન્ઝોન્ગ્પાએ રણધીરના પાત્રમાં એક એવો વિલન જીવંત કર્યો જેની ઈર્ષ્યા અને નફરત આખી ટ્રેનને ભસ્મીભૂત કરવા માટે પૂરતી હતી.
૩. પટકથા અને સંઘર્ષની વાત
ફિલ્મની વાર્તા ત્રણ મિત્રોના બાળપણથી શરૂ થાય છે. અશોક, વિનોદ અને રણધીર. અશોક અને વિનોદ રેલવે એન્જિનિયર બને છે અને ભારતની સૌથી ઝડપી ટ્રેન ‘સુપર એક્સપ્રેસ’ બનાવવાનું સપનું જુએ છે. જ્યારે રણધીર તેની ઈર્ષ્યાને કારણે આ સપનાને તોડવા માંગે છે.
દિલ્હીથી મુંબઈ વચ્ચેની આ પ્રથમ સફર જ્યારે શરૂ થાય છે, ત્યારે કોઈને અંદાજ નથી હોતો કે આ આનંદની મુસાફરી ટૂંક સમયમાં મોતના તાંડવમાં ફેરવાઈ જશે. ટ્રેનમાં લાગેલી આગ અને પછી તેને રોકવા માટે કરવામાં આવતા સાહસિક પ્રયાસો પ્રેક્ષકોને ખુરશી સાથે જકડી રાખે છે.
૪. આર. ડી. બર્મનનું જાદુઈ સંગીત
જો આ ફિલ્મનો દેહ ટેકનિકલ દ્રશ્યો હોય, તો તેનું હૃદય આર. ડી. બર્મન (પંચમ દા)નું સંગીત હતું. સાહિર લુધિયાનવીના શબ્દો અને પંચમ દાની ધૂન આજે પણ એટલી જ લોકપ્રિય છે.
”તેરી હૈ ઝમીન તેરા આસમાન”: આ પ્રાર્થના આજે પણ અનેક શાળાઓમાં ગવાય છે. તે ફિલ્મના ભાવનાત્મક પાસાને મજબૂત કરે છે.
”પલ દો પલ કા સાથ હમારા”: સફર અને જિંદગીની ક્ષણભંગુરતાને દર્શાવતું આ ગીત સંગીતપ્રેમીઓમાં અમર છે.
”મેરી નજર હૈ તુઝ પે”: આ ગીતમાં જે વેસ્ટર્ન ટચ પંચમ દાએ આપ્યો હતો તે તે સમયે ક્રાંતિકારી હતો.
૫. તકનીકી પડકારો અને સ્પેશિયલ ઇફેક્ટ્સ
૧૯૮૦માં જ્યારે કોમ્પ્યુટર ગ્રાફિક્સ (CGI) જેવું કંઈ નહોતું, ત્યારે ટ્રેનમાં આગના દ્રશ્યો શૂટ કરવા એ બહુ મોટું જોખમ હતું. મિનિએચર સેટ્સ અને અસલી આગનો ઉપયોગ કરીને રવિ ચોપરાએ જે પરિણામ આપ્યું તે અદ્ભુત હતું. તે જમાનામાં ફિલ્મના નિર્માણમાં કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હતો, જે તે સમયના હિસાબે ઘણો મોટો આંકડો હતો. ફિલ્મના એક્શન દ્રશ્યો અને રેસ્ક્યુ ઓપરેશન આજે પણ જૂની ફિલ્મોના ચાહકો માટે રોમાંચક છે.
૬. સામાજિક અને ભાવનાત્મક સંદેશ
’ધ બર્નિંગ ટ્રેન’ માત્ર એક એક્શન ફિલ્મ નથી. તે મિત્રતા, વિશ્વાસઘાત અને બલિદાનની વાર્તા છે. ટ્રેનમાં બેઠેલા અલગ-અલગ વર્ગના લોકો, તેમની નાની-નાની ખુશીઓ અને સંકટના સમયે સાથે મળીને લડવાની તેમની ભાવના માનવતાનું દર્શન કરાવે છે. જ્યારે મોત સામે દેખાતું હોય, ત્યારે ધર્મ, જ્ઞાતિ કે હોદ્દો બધું જ ગૌણ બની જાય છે, તે આ ફિલ્મનો મુખ્ય સંદેશ છે.
૭. વિવેચનાત્મક દ્રષ્ટિએ
રિલીઝ સમયે આ ફિલ્મને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતો કારણ કે તે ભારતીય પ્રેક્ષકો માટે એક નવો પ્રયોગ હતો. ઘણાને તે સમય કરતાં આગળની ફિલ્મ લાગી હતી. પરંતુ સમય જતાં આ ફિલ્મ ‘કલ્ટ ક્લાસિક’ સાબિત થઈ. આજે ટીવી પર જ્યારે પણ આ ફિલ્મ પ્રસારિત થાય છે, ત્યારે નવી પેઢી પણ તેને એટલી જ હોંશથી જુએ છે.
૮. અક્ષર દેહ અને સ્મૃતિઓ
એક સાહિત્યકાર તરીકે જ્યારે હું આ ફિલ્મને જોઉં છું, ત્યારે મને તેમાં જીવનના ગહન સત્યો દેખાય છે. જિંદગી પણ એક ‘સુપર એક્સપ્રેસ’ જેવી જ છે. આપણે બધા મુસાફરો છીએ. ક્યારેક સફળતાની ઈર્ષ્યા રૂપી આગ આપણી શાંત સફરને ખલેલ પહોંચાડે છે. પરંતુ જો અશોક અને વિનોદ જેવા સાચા મિત્રો અને હિંમત હોય, તો ગમે તેવી વિકરાળ આગમાંથી પણ હેમખેમ બહાર નીકળી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ:
૨૮ માર્ચ, ૧૯૮૦ની એ સવાર ભારતીય સિનેમામાં એક નવો સૂર્યોદય લઈને આવી હતી. ‘ધ બર્નિંગ ટ્રેન’ એ માત્ર એક ધાતુના ડબ્બાની વાર્તા નથી, પણ માનવ જીજીવિષા (જીવવાની ઈચ્છા)ની વાર્તા છે. આજે પણ જ્યારે ટ્રેનની વ્હિસલ વાગે છે, ત્યારે સિનેમાપ્રેમીઓના માનસપટલ પર રવિ ચોપરાની આ ભવ્ય કૃતિ ચોક્કસપણે તરી આવે છે.
આ ફિલ્મ એ વાતની સાક્ષી છે કે જો સર્જકની દ્રષ્ટિ સાફ હોય અને મહેનત અવિરત હોય, તો ટેકનોલોજીના અભાવમાં પણ વૈશ્વિક સ્તરનું સર્જન કરી શકાય છે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ