સમયનું ચક્ર નિરંતર ચાલતું રહે છે, પરંતુ કેટલીક સ્મૃતિઓ એવી હોય છે જે કાળના કપાળ પર અમીટ છાપ છોડી જાય છે. ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં ૧૯૬૦નો દાયકો એટલે ‘સુવર્ણ યુગ’. આ એવો સમય હતો જ્યારે ફિલ્મો માત્ર મનોરંજનનું સાધન નહોતી, પણ લાગણીઓ, સંગીત અને સંસ્કારોનો સંગમ હતી. આ જ દાયકામાં, ૩ એપ્રિલ ૧૯૬૪ના રોજ રજૂ થયેલી એક ફિલ્મ એટલે ‘એપ્રિલ ફૂલ’ (April Fool). આજે દાયકાઓ વીતી ગયા હોવા છતાં, જ્યારે પણ એપ્રિલ મહિનો આવે છે, ત્યારે આ ફિલ્મ અને તેનું શીર્ષક ગીત દરેક ભારતીયના હોઠ પર રમતું થઈ જાય છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને રજૂઆત
૧૯૬૪નું વર્ષ હિન્દી સિનેમા માટે ઘણું ફળદાયી રહ્યું હતું. તે સમયે પ્રેક્ષકો રોમેન્ટિક મ્યુઝિકલ ફિલ્મોના દિવાના હતા. ૩ એપ્રિલ ૧૯૬૪ના રોજ જ્યારે ‘એપ્રિલ ફૂલ’ રૂપેરી પડદે આવી, ત્યારે તેણે એક અલગ જ વાતાવરણ સર્જ્યું હતું. દિગ્દર્શક સુબોધ મુખર્જી, જેઓ અગાઉ ‘જંગલી’ (૧૯૬૧) જેવી સુપરહિટ ફિલ્મ આપી ચૂક્યા હતા, તેમણે ફરી એકવાર રંગીન સિનેમા (Eastman Color) અને મધુર સંગીતનો જાદુ ચલાવ્યો હતો.
કલાકારોની કેમિસ્ટ્રી: બિશ્વજીત અને સાયરા બાનુ
આ ફિલ્મની સફળતામાં તેના મુખ્ય કલાકારોનો સિંહફાળો હતો. બંગાળી બાબુ બિશ્વજીત અને હિન્દી સિનેમાની ‘બ્યુટી ક્વીન’ સાયરા બાનુની જોડીએ પડદા પર રોમાંસની નવી પરિભાષા લખી હતી.
બિશ્વજીત: બિશ્વજીત તે સમયે હિન્દી ફિલ્મોમાં નવા નવા સ્થાયી થયા હતા. તેમની નિર્દોષ છબી અને નમ્ર અદાકારીએ યુવતીઓમાં તેમનો ભારે ક્રેઝ ઉભો કર્યો હતો. ‘એપ્રિલ ફૂલ’માં તેમણે અશોક નામના યુવાનનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે મજાક-મસ્તીમાં માને છે પરંતુ હૃદયથી ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે.
સાયરા બાનુ: સાયરા બાનુની સુંદરતા આ ફિલ્મમાં ખીલી ઉઠી હતી. ‘જંગલી’ પછી આ તેમની બીજી મોટી ફિલ્મ હતી. મધુ નામના પાત્રમાં તેમણે જે ચુલબુલાપણું અને ગ્રેસ બતાવ્યો હતો, તે આજે પણ યાદગાર છે. તેમની સ્ટાઇલ, તેમના વસ્ત્રો અને તેમની તેજસ્વી આંખોએ પ્રેક્ષકોને મંત્રમુગ્ધ કરી દીધા હતા.
આ ઉપરાંત જયંત, આઈ. એસ. જોહર અને સજ્જન જેવા કલાકારોએ પણ પોતપોતાની ભૂમિકાને ન્યાય આપ્યો હતો. ખાસ કરીને આઈ. એસ. જોહરની કોમેડીએ ફિલ્મમાં હળવાશ ઉમેરી હતી.
નિર્દેશન: સુબોધ મુખર્જીની કમાલ
સુબોધ મુખર્જીએ હંમેશા પ્રેક્ષકોની નાડ પારખી હતી. તેમને ખબર હતી કે ભારતીય પ્રેક્ષકોને શું ગમે છે – સુંદર લોકેશન, મધુર ગીતો અને એક હળવી પ્રેમકથા. ‘એપ્રિલ ફૂલ’માં તેમણે કાશ્મીર અને અન્ય મનોહર સ્થળોનો જે રીતે ઉપયોગ કર્યો હતો, તે જોઈને પ્રેક્ષકોને જાણે પોતે ત્યાં જ ફરતા હોય તેવો અહેસાસ થતો હતો. ફિલ્મનું પેસિંગ (ગતિ) એવી હતી કે ક્યાંય પણ પ્રેક્ષકોને કંટાળો આવતો નથી.
સંગીત: શંકર-જયકિશનનો જાદુ
જો આ ફિલ્મનો આત્મા કહી શકાય તો તે તેનું સંગીત હતું. શંકર-જયકિશનની જોડી તે સમયે સંગીત જગતમાં ટોચ પર હતી. ‘એપ્રિલ ફૂલ’ના ગીતો આજે ૬૦ વર્ષ પછી પણ એટલા જ તાજા લાગે છે.
૧. એપ્રિલ ફૂલ બનાયા: આ ફિલ્મનું શીર્ષક ગીત મોહમ્મદ રફીના અવાજમાં એક ઉર્જાથી ભરપૂર રચના છે. “એપ્રિલ ફૂલ બનાયા, તો ઉનકો ગુસ્સા આયા…” ગીત વાગતાની સાથે જ લોકોના પગ થરકવા લાગે છે. આ ગીતે એપ્રિલ ફૂલના દિવસને ભારતમાં એક અલગ જ ઓળખ આપી દીધી.
૨. મેરી મોહબ્બત જવાં રહેગી: મોહમ્મદ રફીના મખમલી અવાજમાં ગવાયેલું આ રોમેન્ટિક ગીત પ્રેમની શાશ્વતતાની વાત કરે છે. બિશ્વજીત પર ફિલ્માવાયેલું આ ગીત આજે પણ રેડિયો પર સાંભળવા મળે છે.
૩. કહ દો કહ દો છુપા ન રખો: લતા મંગેશકર અને મોહમ્મદ રફીનું આ યુગલ ગીત શ્રોતાઓના હૃદયને સ્પર્શી જાય તેવું છે.
૪. આ ગલે લગ જા: સાયરા બાનુ પર ફિલ્માવાયેલું આ ગીત તેની નૃત્ય શૈલી અને સંગીતની સજાવટ માટે જાણીતું છે.
શંકર-જયકિશને આ ફિલ્મમાં જે રીતે વાદ્યોનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને મોહમ્મદ રફી પાસે જે રીતે ગાયકી કરાવી હતી, તે સાબિત કરે છે કે કેમ આ જોડીને સંગીતની બાદશાહ માનવામાં આવતી હતી.
ફિલ્મની વિશેષતાઓ અને જમા પાસું
’એપ્રિલ ફૂલ’ માત્ર એક રોમેન્ટિક કોમેડી નહોતી, પણ તેમાં રહસ્ય અને સાહસ (Suspense and Adventure) ના તત્વો પણ હતા. ફિલ્મનો સેકન્ડ હાફ પ્રેક્ષકોને જકડી રાખે છે. તે સમયના સિનેમામાં ગીતો અને ડાન્સ દ્વારા જે રીતે વાર્તા આગળ વધતી હતી, તેનું આ શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
આ ફિલ્મની એક મોટી વિશેષતા તેની ‘કલર પેલેટ’ હતી. ૧૯૬૦ ના દાયકામાં રંગીન ફિલ્મો આવવી શરૂ થઈ હતી અને ‘એપ્રિલ ફૂલ’માં જે રંગોનો ઉપયોગ થયો હતો, તે ખૂબ જ તેજસ્વી અને આકર્ષક હતો. સાયરા બાનુના કપડાંથી માંડીને કુદરતી દ્રશ્યો સુધી બધું જ અત્યંત સુંદર રીતે કંડારવામાં આવ્યું હતું.
સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ
ઘણી ફિલ્મો આવે છે અને જાય છે, પણ કેટલીક ફિલ્મો સંસ્કૃતિનો હિસ્સો બની જાય છે. ‘એપ્રિલ ફૂલ’ એ જ શ્રેણીની ફિલ્મ છે. ૧લી એપ્રિલ આવે એટલે ‘એપ્રિલ ફૂલ બનાયા’ ગીત યાદ ન આવે તેવું ભાગ્યે જ બને. આ ફિલ્મે નિર્દોષ મજાક-મસ્તી અને પ્રેમને જે રીતે વણી લીધા છે, તે આજના ‘પ્રેન્ક’ ના જમાના કરતા ઘણું અલગ અને ગરિમાપૂર્ણ હતું.
ઉપસંહાર
’એપ્રિલ ફૂલ’ એ હિન્દી સિનેમાના એ સુવર્ણ સમયની યાદ અપાવે છે જ્યારે ફિલ્મો જોવી એ આખા પરિવાર માટે એક ઉત્સવ સમાન હતું. સુબોધ મુખર્જીનું ઉત્કૃષ્ટ નિર્દેશન, શંકર-જયકિશનનું અમર સંગીત અને બિશ્વજીત-સાયરા બાનુની નમણી જોડી – આ ત્રણ સ્તંભો પર ટકેલી આ ફિલ્મ આજે પણ સિનેમા પ્રેમીઓ માટે એક અમૂલ્ય સંભારણું છે.
૩ એપ્રિલ ૧૯૬૪ના રોજ રજૂ થયેલી આ ફિલ્મ આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં ગમે તેવી મુશ્કેલીઓ આવે, પણ ચહેરા પરનું સ્મિત અને હૃદયમાં રહેલો પ્રેમ ક્યારેય ઓછો ન થવો જોઈએ. આજે પણ જ્યારે આ ફિલ્મનું શીર્ષક ગીત વાગે છે, ત્યારે મન ભૂતકાળની એ મધુર ગલીઓમાં ખોવાઈ જાય છે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ