જ્યારે સત્યના માર્ગે ચાલવું હોય અને પ્રગતિના શિખરો સર કરવા હોય, ત્યારે કવિ નર્મદની આ પંક્તિ હૃદયમાં ગુંજવી જોઈએ. આ સંસાર એક એવું વન છે જ્યાં બાઝ જેવા શક્તિશાળી સાધકો પણ છે અને કાગડા જેવા વિક્ષેપ પાડનારા તત્વો પણ છે. આજે મારે એવા ‘બાઝ’ મનુષ્યોની વાત કરવી છે જેમના ખભા પર જવાબદારીઓનો ભાર છે અને આકાશને આંબવાની જીદ છે.
સંઘર્ષનું સ્વરૂપ: કાગડાની ચાંચ અને બાઝનું મૌન
કુદરતના આંગણે એક અજીબ દ્રશ્ય જોવા મળે છે. કાગડો—જે પક્ષી જગતમાં ચાલાકી અને ક્ષુદ્રતાનું પ્રતીક મનાય છે—તે અચાનક આકાશના રાજા ગણાતા બાઝની પીઠ પર બેસી જાય છે. એટલું જ નહીં, તે પોતાની તીક્ષ્ણ ચાંચથી બાઝની ગરદન પર પ્રહાર કરવા લાગે છે.
તર્કની દ્રષ્ટિએ જુઓ તો બાઝ કદમાં મોટો છે, પંજામાં શક્તિશાળી છે અને તેની ચાંચ કાગડાના ચીંથરા ઉડાડી શકે તેવી પ્રબળ છે. છતાં, બાઝ વળતો પ્રહાર કરતો નથી. કેમ? શું તે ડરપોક છે? ના! તે ‘ધીર’ છે. તે જાણે છે કે શક્તિનો વ્યય ક્યાં કરવો.
આપણા જીવનમાં પણ જ્યારે આપણે કોઈ મોટું લક્ષ્ય લઈને નીકળીએ છીએ, ત્યારે અનેક ‘કાગડા’ જેવા લોકો આપણી પીઠ પાછળ નિંદા કરશે, આપણી ગતિ ધીમી કરવાનો પ્રયાસ કરશે અને આપણને માનસિક રીતે હેરાન કરશે. નર્મદની શૈલીમાં કહું તો, આ લોકો ‘સુધારાના શત્રુઓ’ અને ‘પ્રગતિના અવરોધકો’ છે. તેમની સાથે લડવામાં જો તમે સમય બગાડશો, તો તમારું લક્ષ્ય અધૂરું રહી જશે.
ઉર્ધ્વગતિ: ઊંચાઈ એ જ અમોઘ શસ્ત્ર
બાઝ શું કરે છે? તે માત્ર પોતાની પાંખો ફેલાવે છે અને ઉર્ધ્વગતિ શરૂ કરે છે. જેમ જેમ બાઝ આકાશમાં ઊંચે જાય છે, તેમ તેમ હવા પાતળી થતી જાય છે. એક નિશ્ચિત ઊંચાઈ પછી વાતાવરણમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટવા લાગે છે.
બાઝની ક્ષમતા: બાઝનું શરીર અને તેના ફેફસાં એવી રીતે ઘડાયા છે કે તે પાતળી હવામાં પણ ટકી શકે.
કાગડાની લાચારી: કાગડાની ક્ષમતા મર્યાદિત છે. તે જમીનથી થોડે ઊંચે ઉડી શકે, પણ આભના અનંત સ્તર સુધી પહોંચવું એ તેના ગજા બહારની વાત છે.
પરિણામ એ આવે છે કે કાગડાને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે, તેનું માથું ચકરાવે ચડે છે અને તે પોતાની મેળે જ બાઝની પીઠ છોડીને પૃથ્વી પર પછડાય છે. તેને નીચે પાડવા માટે બાઝે એક પણ પંજો મારવો પડતો નથી. તેની ‘ઊંચાઈ’ જ તેના શત્રુનો નાશ કરે છે.
માનવ જીવનનો બોધ: પ્રગતિ એ જ પરમ જવાબ
મિત્રો, સમાજમાં તમારી આસપાસ રહેલા નકારાત્મક તત્વો સાથે તર્ક કરીને તમારી શક્તિનો હ્રાસ ન કરો. જો તમે કોઈની ટીકાનો જવાબ આપવામાં તમારી બુદ્ધિ વાપરશો, તો તમે પણ એ કાગડાના સ્તરે ઉતરી જશો.
નર્મદના શબ્દોમાં: “સહુ ચલો જીતવા જંગ, બ્યૂગલો વાગે; યા હોમ કરીને પડો, ફત્તેહ છે આગે.”
તમારે ફક્ત એટલું જ કરવાનું છે કે તમારી મહેનત વધારી દો. તમારી પ્રગતિ એટલી તીવ્ર કરો કે તમારી નિંદા કરનારાઓ તમારી ઊંચાઈ જોઈને જ હાંફી જાય. જ્યારે તમે સફળતાના શિખરે હશો, ત્યારે પેલા ટીકાકારો નીચે ઉભા ઉભા માત્ર તમને જોયા કરશે, પણ તમારી ગરદન સુધી પહોંચવાની તેમની હિંમત નહીં ચાલે.
ઉપસંહાર
તમારા કામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. તમારા ચારિત્ર્યને એટલું ઉમદા બનાવો કે ક્ષુદ્ર વિચારો ધરાવતા લોકો તમારા પરિઘમાં ટકી જ ન શકે. યાદ રાખજો, જે ઉડે છે તે જ પડે છે, પણ જે બાઝની જેમ ઉચ્ચ આદર્શો સાથે ઉડે છે, તેને પાડવાની શક્તિ કોઈ કાગડામાં નથી.
ચાલો, આજે જ સંકલ્પ કરીએ કે આપણે કોઈની સાથે વ્યર્થ વાદ-વિવાદમાં ઉતર્યા વગર, આપણી પાંખો ફેલાવીશું અને સફળતાના એવા આકાશમાં વિહાર કરીશું જ્યાં માત્ર શાંતિ, શક્તિ અને શુદ્ધતા હોય.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ