ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં અમુક વર્ષો એવાં હોય છે જે તેની ભવ્યતા અને સુપરહિટ ફિલ્મો માટે સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલાં હોય છે. ૧૯૭૮નું વર્ષ આવું જ એક વર્ષ હતું. જ્યારે મોટા પડદા પર અમિતાભ બચ્ચનનો જાદુ ‘ડોન’, ‘મુકદ્દર કા સિકંદર’ અને ‘ત્રિશૂલ’ જેવી ફિલ્મો દ્વારા છવાયેલો હતો, ત્યારે ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૮ના રોજ એક એવી ફિલ્મ રિલીઝ થઈ જેણે પોતાની સાદગી, રમુજ અને અનોખી વાર્તાથી પ્રેક્ષકોના દિલ જીતી લીધા. એ ફિલ્મ એટલે બી. આર. ચોપરા નિર્મિત અને રવિ ચોપરા નિર્દેશિત ‘પતિ પત્ની ઔર વો’.
આજે જ્યારે આ ફિલ્મને દાયકાઓ વીતી ગયા છે, ત્યારે પણ તેની તાજગી અકબંધ છે. ચાલો, આ ફિલ્મના વિવિધ પાસાઓ પર એક વિગતવાર નજર કરીએ.
૧. ૧૯૭૮નો સિનેમાઈ માહોલ અને પડકાર
૧૯૭૮ એ એક્શન અને એન્ગ્રી યંગ મેનનો જમાનો હતો. અમિતાભ બચ્ચન બોક્સ ઓફિસ પર રાજ કરતા હતા. આવા સમયે એક મધ્યમ વર્ગીય રોમેન્ટિક કોમેડી ફિલ્મ બનાવવી અને તેને સફળ બનાવવી એ નિર્માતા બી. આર. ચોપરા માટે એક મોટો પડકાર હતો. પરંતુ ચોપરા હાઉસ હંમેશા અનોખા વિષયો માટે જાણીતું હતું. ‘પતિ પત્ની ઔર વો’ એ લગ્નેતર સંબંધો (Extra-marital affair) જેવા ગંભીર વિષયને હાસ્યના પુટ સાથે રજૂ કરવાની હિંમત કરી હતી.
૨. વાર્તાનો વણાટ: જૂઠાણાંનો ખેલ
ફિલ્મની વાર્તા રણજીત ચઢ્ઢા (સંજીવ કુમાર) નામના પાત્રની આસપાસ ફરે છે. રણજીત તેની સુંદર પત્ની શારદા (વિદ્યા સિન્હા) સાથે સુખી લગ્નજીવન માણી રહ્યો છે. તેને એક સંતાન પણ છે. પરંતુ પુરુષ સહજ સ્વભાવ અને ‘થોડુંક કંઈક અલગ’ કરવાની ઘેલછા તેને મુશ્કેલીમાં મૂકે છે.
જ્યારે તેની ઓફિસમાં નવી સેક્રેટરી નિર્મલા (રંજીતા કૌર) આવે છે, ત્યારે રણજીત તેની તરફ આકર્ષાય છે. નિર્મલાની સહાનુભૂતિ મેળવવા માટે તે એક સફેદ જૂઠું બોલે છે – કે તેની પત્ની કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીથી પીડાય છે અને ટૂંક સમયમાં મૃત્યુ પામવાની છે! આ એક વાક્ય આખી ફિલ્મને મજેદાર વળાંકો આપે છે. પ્રેક્ષકો એ જોઈને લોટપોટ થઈ જાય છે કે કેવી રીતે રણજીત ઘરે પત્નીને સાચવે છે અને ઓફિસમાં નિર્મલા સામે ‘દુઃખી પતિ’નો અભિનય કરે છે.
૩. સંજીવ કુમાર: અભિનયનો સમ્રાટ
આ ફિલ્મના આત્મા સંજીવ કુમાર છે. હરિભાઈ જરીવાલા (સંજીવ કુમાર) જે ભૂમિકા ભજવતા તેમાં પ્રાણ ફૂંકી દેતા. આ ફિલ્મમાં તેમનું કોમિક ટાઈમિંગ અદભૂત છે. તેમની આંખોની રમત અને સંવાદો બોલવાની શૈલીએ રણજીત ચઢ્ઢાના પાત્રને અમર કરી દીધું. રણજીત જ્યારે જૂઠું પકડાઈ જવાની બીકે ગભરાય છે, ત્યારે પ્રેક્ષકોને તેના પર ગુસ્સો આવવાને બદલે દયા અને હસવું આવે છે – આ જ સંજીવ કુમારની સફળતા હતી. તેમને આ ફિલ્મ માટે ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનું નોમિનેશન પણ મળ્યું હતું.
વિદ્યા સિન્હાએ એક સમજદાર પત્ની તરીકેની ભૂમિકામાં સાદગી અને ગરિમા જાળવી રાખી છે, જ્યારે રંજીતાએ એક નિર્દોષ સેક્રેટરી તરીકે પોતાના પાત્રને પૂરતો ન્યાય આપ્યો છે.
૪. સંગીત જે આજે પણ ગુંજે છે
ફિલ્મનું સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું, જેઓ મધુર ધૂન બનાવવા માટે જાણીતા હતા. આ ફિલ્મના ગીતો તેની સફળતામાં મોટો ફાળો આપે છે:
”ઠંડે ઠંડે પાની સે નહાના ચાહિયે”: આ ગીત આજે પણ એટલું જ લોકપ્રિય છે. ખાસ કરીને ઉનાળાના દિવસોમાં કે સવારના સમયે રેડિયો પર આ ગીત ચોક્કસ સાંભળવા મળે છે. મહેન્દ્ર કપૂરના અવાજમાં આ ગીત ઉર્જા અને હાસ્યથી ભરપૂર છે.
”તેરે નામ તેરે નામ”: રવીન્દ્ર જૈને પોતે ગાયેલું આ ગીત રોમેન્ટિક અને મધુર છે, જે રણજીત અને શારદાના સંબંધોની કોમળતા દર્શાવે છે.
૫. બી. આર. ચોપરાનું માર્ગદર્શન અને સામાજિક સંદેશ
બી. આર. ચોપરા હંમેશા તેમની ફિલ્મોમાં કોઈને કોઈ સામાજિક પાસું વણતા હતા. ભલે આ ફિલ્મ કોમેડી હતી, પણ તે લગ્નની પવિત્રતા અને વિશ્વાસ પર ભાર મૂકતી હતી. ક્લાઈમેક્સમાં જ્યારે રણજીતનું જૂઠું પકડાઈ જાય છે, ત્યારે જે રીતે શારદા તેને પાઠ ભણાવે છે તે એક મજબૂત સ્ત્રી પાત્રની ઓળખ છે. ફિલ્મનો અંત પણ ખૂબ જ વ્યંગાત્મક છે, જે દર્શાવે છે કે પુરુષ તેની ભૂલમાંથી ક્યારેય શીખતો નથી – જે આજે પણ પ્રસ્તુત લાગે છે.
૬. ૨૦૧૯ની રીમેક અને તુલના
૪૧ વર્ષ પછી, ૨૦૧૯માં આ ફિલ્મની રીમેક બનાવવામાં આવી જેમાં કાર્તિક આર્યન, ભૂમિ પેડનેકર અને અનન્યા પાંડેએ કામ કર્યું. જોકે આધુનિક પ્રેક્ષકોને રીમેક ગમી, પણ ૧૯૭૮ની ફિલ્મ જેવી સાદગી અને સંજીવ કુમાર જેવો પ્રભાવ લાવવો અશક્ય હતો. જૂની ફિલ્મમાં જે નિર્દોષતા હતી, તે રીમેકમાં ગ્લેમર પાછળ ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ હતી.
૭. ઉપસંહાર
’પતિ પત્ની ઔર વો’ એ માત્ર એક ફિલ્મ નથી, પણ હિન્દી સિનેમાના એક એવા યુગનું પ્રતિબિંબ છે જ્યાં હિંસા વગર પણ વાર્તા હિટ થઈ શકતી હતી. ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૮નો એ દિવસ ખરેખર સિનેમાપ્રેમીઓ માટે ભેટ સમાન હતો. આજે પણ જો તમારે હળવાશની પળો માણવી હોય, તો આ ફિલ્મ એક ઉત્તમ વિકલ્પ છે.
એક શિક્ષક અને સાહિત્યકાર તરીકે મને લાગે છે કે આવી ફિલ્મો આપણને જીવનના ગંભીર પાસાઓને હળવી રીતે જોવાની દ્રષ્ટિ આપે છે. સંજીવ કુમારની એ સ્મિત અને “ઠંડે ઠંડે પાની સે” ની ધૂન આપણા હૃદયમાં કાયમ જીવંત રહેશે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે (લેખક, કવિ, સાહિત્યકાર)