સૌરાષ્ટ્રની ધરતી પર ડગલે ને પગલે પાળિયા છે, પણ એમાંય ખાસ કરીને જ્યારે આપણે હાલારના પાદરમાંથી પસાર થઈએ ત્યારે અમુક પાળિયા આપણી નજર રોકી લે છે. એક શિક્ષક તરીકે જ્યારે હું વિદ્યાર્થીઓને ઈતિહાસ ભણાવું છું ત્યારે પુસ્તકના પાના કરતાં આ પાળિયાના પથ્થરો વધુ સત્ય લાગે છે.
ભૂચર મોરીની રણહાકલ: જામ અજાજીનું બલિદાન
જ્યારે આપણે પાળિયાની વાત કરતા હોઈએ ત્યારે જામનગર પાસે ધ્રોલની ધરતી પર ખેલાયેલા ‘ભૂચર મોરીના યુદ્ધ’ (ઈ.સ. ૧૫૯૧) ને કેમ ભૂલાય? આ એ યુદ્ધ હતું જેને ‘સૌરાષ્ટ્રનું પાણીપત’ કહેવામાં આવે છે. એક બાજુ મુઘલ સેનાપતિ મિર્ઝા અઝીઝ કોકાની તોતિંગ ફોજ હતી અને બીજી બાજુ શરણાગતની રક્ષા માટે ટેક લઈને ઉભેલા જામનગરના રાજવી જામ સતાજીના પુત્ર કુંવર અજાજી હતા.
તવારીખ કહે છે કે કુંવર અજાજીના લગ્ન થઈ રહ્યા હતા, હજુ મીંઢળ પણ છૂટ્યા નહોતા, ત્યાં સમાચાર આવ્યા કે મુઘલ સેના ચડી આવી છે. શરણાગત મુઝફ્ફરશાહને બચાવવા માટે આ ૨૦ વર્ષના જુવાને જાન છોડીને જંગ પકડ્યો. કહેવાય છે કે યુદ્ધમાં તેમનું માથું પડ્યું છતાં તેમનું ધડ લડતું રહ્યું અને અંતે તે શહીદ થયા. આજે ભૂચર મોરીના મેદાનમાં હજારો પાળિયાઓ વચ્ચે કુંવર અજાજીનો પાળિયો એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે ‘આશરા ધર્મ’ માટે હસતા મુખે ગરદન કપાવી દેવી એ સૌરાષ્ટ્રની પ્રકૃતિ છે.
પાળિયાની કરુણતા: “વેદના જે પથ્થરમાં કંડારાઈ”
પાળિયો માત્ર વિજયનું પ્રતીક નથી, એ એક ‘અધૂરી રહેલી આશા’નું પણ પ્રતીક છે.
વિચારો એ માતા વિશે, જેનો એકનો એક દીકરો સીમાડે શહીદ થયો અને પાદરમાં એનો પાળિયો ચણાયો. એ માતા દર વર્ષે એ પથ્થરને તેલ-સિંદૂર ચડાવતી વખતે એમાં પોતાના દીકરાનો ચહેરો શોધતી હશે.
કુંવર અજાજીની પાછળ તેમના રાણીએ પણ સતી થઈને પાળિયો વહોર્યો હતો. એ પાળિયા પર કોતરાયેલો ‘પંજો’ એ માત્ર આકૃતિ નથી, પણ એક સ્ત્રીના અખંડ સૌભાગ્યની આહુતિ છે.
”કેસરીયા કર્યા કુંવરે, રણ ચડ્યા રાજપૂત,
શીશ પડ્યા ને ધડ લડ્યા, એવા સોરઠના સપૂત.”
”જેના પાદરમાં પાળિયા, એના ઘરને ન હોય ભય,
માતૃભૂમિ કાજે મરે, એની સદાય થાય જય.”
ઈતિહાસના આંકડા અને વિસરાતી વિરાસત
સૌરાષ્ટ્રમાં ખાસ કરીને ધ્રોલ પાસેના ભૂચર મોરીના મેદાનમાં એકસાથે અંદાજે ૨,૦૦૦ થી વધુ પાળિયાઓ છે, જે એક જ દિવસમાં થયેલા નરસંહાર અને વીરતાની યાદ અપાવે છે. ગુજરાતમાં કુલ પાળિયાઓની સંખ્યા લાખોમાં છે, પરંતુ જાળવણીના અભાવે દર વર્ષે અંદાજે ૧૦% પાળિયાઓ ખંડિત થઈ રહ્યા છે.
મારો સંદેશ (એક શિક્ષક અને સાહિત્યકાર તરીકે)
આજે ૫મી જાન્યુઆરી છે, કાલે ૬ઠ્ઠી જાન્યુઆરીએ આપણે ‘વિશ્વ યુદ્ધ અનાથ દિવસ’ ઉજવીશું. પણ એ અનાથ બાળકોના આંસુ લૂછવાની તાકાત આપણને આ પાળિયાઓમાંથી મળે છે. પાળિયા આપણને શીખવે છે કે બીજા માટે જીવવું એ જ સાચું જીવન છે.
આપણે આપણા સંતાનોને ક્યારેક ગામના પાદરે ઉભેલા આ પાળિયા પાસે લઈ જઈને કહેવું જોઈએ કે: “બેટા, આજે તું જે આઝાદી અને સુરક્ષા અનુભવે છે ને, એના પાયામાં આ પથ્થરનું લોહી રેડાયેલું છે.”
પાળિયા બોલે છે, બસ આપણને સાંભળવાની આદત હોવી જોઈએ. એ પથ્થરમાંથી આજે પણ ‘ખમ્મા… ખમ્મા…’ ના અવાજો સંભળાય છે, જે આપણી સંસ્કૃતિની રક્ષા કરવાની હાકલ કરે છે.
લેખક : અશ્વિન ગોહિલ