ભારતની ધરતી જ્યારે ‘વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’ ના સ્વપ્ન સાથે આગળ વધી રહી છે, ત્યારે તે સ્વપ્નનો સૌથી મજબૂત પાયો આપણા વિદ્યાર્થીઓ છે. દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ ‘પરીક્ષા પે ચર્ચા ૨૦૨૬’ ના માધ્યમથી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશના કરોડો વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ અને શિક્ષકો સાથે સંવાદ સાધ્યો. આ વર્ષના નવમા સંસ્કરણમાં મોદીજીનો દ્રષ્ટિકોણ માત્ર પરીક્ષાના માર્કસ પૂરતો સીમિત ન રહેતા, ડિજિટલ યુગમાં મનુષ્યના અસ્તિત્વ અને કૌશલ્યના વિકાસ પર કેન્દ્રિત રહ્યો હતો. તેમનો મુખ્ય મંત્ર હતો: “સ્ક્રીન પાછળ સમય ન બગાડો, તમારી સ્કીલ (કૌશલ્ય) પાછળ રોકાણ કરો.”
૧. સસ્તો ડેટા: સુવિધા કે સમયની બરબાદી?
વડાપ્રધાન મોદીએ એક બહુ જ પ્રાસંગિક મુદ્દો ઉઠાવ્યો કે ભારતમાં આજે ડેટા દુનિયામાં સૌથી સસ્તો છે. પરંતુ, સસ્તો ડેટા એ સમય બગાડવાનું પરમિટ નથી. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને ટકોર કરી કે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ ‘માહિતી’ (Information) મેળવવા માટે હોવો જોઈએ, ‘વ્યસન’ (Addiction) માટે નહીં. ઇન્ટરનેટ એ એક સાધન છે, પણ જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ કલાકો સુધી નકામા વિડિયો કે સોશિયલ મીડિયા સ્ક્રોલિંગમાં ડૂબેલા રહે છે, ત્યારે તેઓ ખરેખર તો પોતાની જીંદગીના સૌથી કિંમતી વર્ષો ગુમાવી રહ્યા હોય છે. મોદીજીનું સ્પષ્ટ વિઝન છે કે ‘ઇન્ટરનેટ પર નહીં, તમારા પોતાના વિકાસમાં રોકાણ કરો.’
૨. શિક્ષણ: બોજ નહીં, આનંદનો વિષય
ઘણીવાર શિક્ષણને એક ‘બિનજરૂરી બોજ’ તરીકે જોવામાં આવે છે. પીએમ મોદીએ આ માનસિકતા બદલવા પર ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે જો તમે અડધા મનથી અભ્યાસ કરશો, તો પરિણામ પણ અડધું જ મળશે. સફળતાનો કોઈ શોર્ટકટ હોતો નથી અને ‘ખંતપૂર્વકનો અભ્યાસ’ એ જ એકમાત્ર માર્ગ છે. જ્યારે તમે કોઈ વિષયમાં રસ લેતા થાઓ છો, ત્યારે તે બોજ મટીને જિજ્ઞાસા બની જાય છે. અડધા મનથી કરેલું કામ માત્ર થાક આપે છે, જ્યારે પૂરા મનથી કરેલું કામ સંતોષ અને સફળતા આપે છે.
૩. લક્ષ્યનું મનોવિજ્ઞાન: “પહોંચમાં હોય પણ સરળતાથી પ્રાપ્ત ન થાય”
લક્ષ્ય નિર્ધારણ વિશે મોદીજીએ એક અદભૂત સૂત્ર આપ્યું. તેમણે કહ્યું, “આપણું લક્ષ્ય એવું હોવું જોઈએ જે પહોંચમાં હોય પણ સરળતાથી પ્રાપ્ત ન થાય.” જો લક્ષ્ય બહુ સહેલું હશે તો તમે આળસુ બની જશો, અને જો તે અશક્ય હશે તો તમે નિરાશ થઈ જશો. તેથી, તમારી ક્ષમતાથી થોડું ઉંચુ લક્ષ્ય રાખવું જોઈએ જેથી તમારે તેને મેળવવા માટે તમારી સીમાઓ (Boundaries) પુશ કરવી પડે. આ પ્રક્રિયામાં જ તમારો સાચો વિકાસ છુપાયેલો છે.
૪. મન કેળવવાની કળા
અભ્યાસ શરૂ કરતા પહેલા શું કરવું જોઈએ? પીએમ મોદીએ ત્રણ તબક્કાની પ્રક્રિયા સમજાવી:
પહેલા મનને કેળવો: મનને શાંત કરો, વિક્ષેપો દૂર કરો.
પછી મનને જોડો: વિષય સાથે એકરૂપ થાઓ.
પછી વિષયને ધ્યાનમાં રાખો: ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ શરૂ કરો.
જે વિદ્યાર્થી આ પદ્ધતિ અપનાવે છે, તેને સફળતા માટે ક્યારેય ફાંફા મારવા પડતા નથી.
૫. ગેમિંગ: કૌશલ્ય કે જુગાર?
આજના યુગમાં ઓનલાઈન ગેમિંગ એક મોટો પડકાર છે. મોદીજીએ અહીં બહુ સ્પષ્ટ ભેદરેખા દોરી. તેમણે સ્વીકાર્યું કે ગેમિંગ એ એક ‘કૌશલ્ય’ (Skill) છે કારણ કે તેમાં ગતિ, તર્ક અને નિર્ણયશક્તિની જરૂર પડે છે. પરંતુ, તેમણે મનોરંજનના નામે સમય બગાડનારા અને ઓનલાઈન જુગાર (Gambling) માં ફસાતા યુવાનોને ચેતવણી આપી.
વડાપ્રધાને ગર્વ સાથે જણાવ્યું કે તેમની સરકારે ઓનલાઈન જુગાર સામે કાયદો ઘડ્યો છે કારણ કે તેઓ દેશના યુવાધનને બરબાદ થતા જોવા માંગતા નથી. ગેમિંગનો ઉપયોગ સ્વ-વિકાસ અને સ્વ-સુધારણા માટે થવો જોઈએ, નહીં કે નુકસાનકારક વ્યસન તરીકે.
૬. પોતાની શૈલી અને આત્મવિશ્વાસ
વડાપ્રધાન હોવા છતાં લોકો મોદીજીને કામ કરવાની અલગ-અલગ સલાહ આપે છે, પણ તેમણે કહ્યું તેમ, “દરેકની પોતાની શૈલી હોય છે.” કોઈને વહેલી સવારે વાંચવું ગમે, તો કોઈને મોડી રાત્રે. બીજાનું અનુકરણ કરવાને બદલે તમારી પોતાની ‘બોડી ક્લોક’ ને સમજો. સલાહ સૌની લેવી, પણ જે તમને ફાયદો કરે અને જે તમારી જીવનશૈલીમાં ફિટ બેસે, તેને જ અપનાવવી. તમારી પોતાની ક્ષમતા પરનો વિશ્વાસ જ તમને ભીડથી અલગ પાડશે.
૭. વિદ્યાર્થીઓ માટે જીવન-મંત્ર
આ લેખના માધ્યમથી પીએમ મોદીના એ વિચારોને આપણે હૃદયસ્થ કરવા જોઈએ કે પરીક્ષા એ જીવનનો એક પડાવ છે, મંજિલ નથી. જીવન અને શૈક્ષણિક કૌશલ્ય (Life and Academic Skills) સુધારવા પર સતત ધ્યાન આપવું જોઈએ. દુનિયામાં તે જ ટકી શકશે જે સતત નવું શીખવા માટે તૈયાર હશે.
ઉપસંહાર
‘પરીક્ષા પે ચર્ચા ૨૦૨૬’ એ સાબિત કરી દીધું કે ભારતની નેતાગીરી યુવા પેઢીના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને તેમના ભવિષ્ય માટે કેટલી સંવેદનશીલ છે. મોદીજીનો આ સંવાદ દરેક વિદ્યાર્થીમાં એક નવો આત્મવિશ્વાસ ભરે છે. ચાલો, આપણે પણ ડિજિટલ દુનિયાના ગુલામ બનવાને બદલે તેના માલિક બનીએ અને આપણા કૌશલ્યના રોકાણ દ્વારા શ્રેષ્ઠ ભારતનું નિર્માણ કરીએ.
લેખક: અશ્વિન ગોહિલ