આ જગતમાં જો સૌથી વધુ વ્યાખ્યાયિત થયેલો અને છતાંય સૌથી વધુ અકબંધ રહ્યો હોય તેવો કોઈ શબ્દ હોય તો તે છે ‘પ્રેમ’. પ્રેમ એ ગણિત નથી કે જેને ગણી શકાય, એ તો હૃદયનો એક એવો લય છે જેને માત્ર અનુભવી શકાય. કવિએ બહુ સુંદર લખ્યું છે કે,
દરિયાનાં મોજાં કંઈ રેતીને પૂછે,
તને ભીંજાવું ગમશે કે કેમ?
એમ પૂછીને થાય નહીં પ્રેમ…!
પ્રેમ તો કુદરતી ઘટના છે, જેમ ચોમાસે વાદળ વરસે છે અને જેમ વસંતે ફૂલ ખીલે છે. શું ક્યારેય પવન ફૂલે પૂછ્યું છે કે હું તને સ્પર્શ કરું? શું સૂરજે કમળને પૂછ્યું છે કે હું તને ખીલાવું? ના, પ્રેમ તો બસ થઈ જાય છે.
પ્રેમ અને મૈત્રી વચ્ચેની પાતળી ભેદરેખા
આજના સમયમાં યુવા પેઢી ઘણીવાર પ્રેમ અને મૈત્રી (મિત્રતા) વચ્ચે મૂંઝવણ અનુભવતી હોય છે. મિત્રતા એ પ્રેમનો પાયો છે, પણ પ્રેમ એ મૈત્રીનું શિખર છે. આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજાવતી કેટલીક નવી પંક્તિઓ હું અહીં રજૂ કરું છું:
મૈત્રી એ છે જેમાં ‘તું’ અને ‘હું’ બંને હોઈએ,
પ્રેમ એ છે જેમાં ‘આપણે’ થઈને ખોવાઈએ.
મૈત્રીમાં સુખ-દુઃખની વહેંચણીના હિસાબ હોય,
પણ પ્રેમમાં તો સર્વસ્વ સમર્પણનો જવાબ હોય.
મિત્રતા એ ખુલ્લું આકાશ છે જ્યાં ઉડી શકાય,
પણ પ્રેમ એ અગાધ દરિયો છે જેમાં ડૂબી જ શકાય!
મૈત્રીમાં સમજણ મુખ્ય છે, જ્યારે પ્રેમમાં સમર્પણ. મૈત્રી કદાચ કારણો સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે, પણ પ્રેમ તો નિષ્કારણ હોય છે. પ્રેમમાં કોઈ શરત નથી હોતી, માત્ર એક અતૂટ શ્રદ્ધા હોય છે.
પ્રેમનું પરમ સ્વરૂપ: રાધા, કૃષ્ણ અને મીરાં
જ્યારે આપણે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં શુદ્ધ પ્રેમની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે રાધા-કૃષ્ણ અને મીરાંના નામ અચૂક લેવા પડે. આ પાત્રોએ દુનિયાને શીખવ્યું કે પ્રેમ એ શરીરનું મિલન નથી, પણ આત્માનો સંગાથ છે.
રાધા-કૃષ્ણનો અદ્વૈત પ્રેમ:
કૃષ્ણ પાસે હજારો ગોપીઓ હતી અને આઠ પટરાણીઓ હતી, છતાં નામ હંમેશા ‘રાધા-કૃષ્ણ’નું જ લેવાય છે. કેમ? કારણ કે રાધાએ કૃષ્ણને ક્યારેય ‘પૂછ્યું’ નહોતું કે તમે મને પ્રેમ કરો છો કે કેમ? એ તો બસ કૃષ્ણમય હતી. એકવાર રાધાને કોઈએ પૂછ્યું કે, “કૃષ્ણ તો દ્વારકા ચાલ્યા ગયા, હવે તમારો પ્રેમ કેમ ટકશે?” ત્યારે રાધાએ બહુ સુંદર જવાબ આપ્યો હતો કે, “જો કૃષ્ણ મારાથી દૂર હોય તો હું તેને યાદ કરું, પણ એ તો મારા શ્વાસમાં છે!” આ છે પ્રેમની પરાકાષ્ઠા, જ્યાં પૂછવા કે પામવાની કોઈ જરૂર જ નથી.
મીરાંની અટલ ભક્તિ:
મીરાંનો પ્રેમ એ સમર્પણની ચરમસીમા છે. રાણાએ ઝેર મોકલ્યું ત્યારે મીરાંએ કૃષ્ણને પૂછ્યું નહોતું કે, “શું આ પીવાથી તમે મને બચાવશો?” એણે તો પ્રેમના ભરોસે ઝેર પી લીધું અને એ ઝેર પણ અમૃત બની ગયું. મીરાં માટે પ્રેમ એટલે ‘હરિને પામવા’ નહીં, પણ ‘હરિના થઈ જવું’.
પ્રેમમાં સ્વાતંત્ર્ય અને સ્વીકાર
જેમ દરિયાનું મોજું રેતીને ભીંજવીને પાછું જાય છે, તેમ સાચો પ્રેમ પણ સામેની વ્યક્તિને બાંધતો નથી, પણ મુક્ત કરે છે. જો પ્રેમમાં ‘કેમ’ અને ‘શા માટે’ જેવા પ્રશ્નો આવે, તો સમજવું કે ત્યાં હજુ તર્ક (Logic) જીવતું છે, હૃદય (Emotion) નહીં.
પ્રેમ એટલે સામેની વ્યક્તિ જેવી છે તેવી જ તેને સ્વીકારવી. ગુલાબને ચાહવા માટે તેના કાંટાનો પણ સ્વીકાર કરવો પડે. જો તમે કાંટા કાઢવા જાવ તો ગુલાબની શોભા મરી જાય. એમ જ, જો તમે કોઈને પૂછીને કે બદલીને પ્રેમ કરવા માંગતા હોવ, તો એ સોદો છે, પ્રેમ નથી.
નિષ્કર્ષ
આજના ‘વેલેન્ટાઇન’ ના યુગમાં જ્યારે બધું જ ઇન્સ્ટન્ટ (Instant) થઈ ગયું છે, ત્યારે આપણે પ્રેમની એ શાશ્વત વ્યાખ્યાને ભૂલવી ન જોઈએ. પ્રેમ એ અચાનક થતી ઘટના છે. એ તો હૃદયનો એક ખાલીપો છે જે બીજી કોઈ વ્યક્તિના આવવાથી ભરાઈ જાય છે.
યાદ રાખો, જે પૂછીને થાય એ આકર્ષણ હોઈ શકે, પણ જે પૂછ્યા વગર જ હૃદયના ધબકારા વધારી દે અને જીવનભરનો સાથ આપી જાય, એ જ સાચો પ્રેમ છે. દરિયાના મોજાની જેમ બસ વહી જવું એનું નામ જ તો પ્રેમ છે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ