અરવલ્લી પર્વતમાળા વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન પર્વતમાળાઓમાંની એક છે, જેનો ઇતિહાસ અબજો વર્ષો જૂનો છે. તેની રચના પ્રોટેરોઝોઇક યુગમાં થઈ હતી, જ્યારે ભારતીય પ્લેટ અને યુરેશિયન પ્લેટ વચ્ચે મહાસાગર હતો. આ પર્વતમાળા અરવલ્લી-દિલ્હી ઓરોજેની પ્રક્રિયા દ્વારા લગભગ 1.5 અબજ વર્ષ પહેલાં રચાઈ હતી. તે દિલ્હીથી ગુજરાત સુધી લગભગ 692 કિલોમીટર સુધી વિસ્તરેલી છે અને તેની ઊંચાઈ 1,722 મીટર સુધી પહોંચે છે (ગુરુ શિખર શિખર).

પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ અરવલ્લીનું મહત્વ અત્યંત મોટું છે. તે ઉત્તર ભારતના ‘ફેફસા’ તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તે થાર મરુસ્થળના પૂર્વ તરફ વિસ્તારને અટકાવે છે અને રેતીના તોફાનોને દિલ્હી-એનસીઆર જેવા વિસ્તારોમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. તે વરસાદી પાણીને શોષીને ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરે છે, જેનાથી આસપાસના વિસ્તારોમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા જળવાય છે. તે વન્યજીવો અને જૈવવિવિધતાને આશ્રય આપે છે, જેમાં વાઘ, દીપડો અને વિવિધ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમજ, તે વરસાદને આકર્ષે છે, જળચક્રને જાળવે છે અને મહત્વપૂર્ણ નદીઓના સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે. તેના જંગલો વાયુ પ્રદૂષણને ઘટાડે છે અને આબોહવાને મધ્યમ રાખે છે.

જો અરવલ્લી પર્વતમાળા ન હોત તો?:

જો અરવલ્લી પર્વતમાળા ન હોત તોઉત્તર ભારતમાં વિશાળ નુકસાન થાત. થાર મરુસ્થળ હરિયાણા, દિલ્હી અને ઉત્તર પ્રદેશ સુધી વિસ્તરી જતું, જેનાથી આ વિસ્તારો મરુસ્થળમાં ફેરવાઈ જતા. ભૂગર્ભજળનું રિચાર્જ ન થતું, જેનાથી પાણીની તીવ્ર અછત સર્જાત અને કૃષિ તથા પીવાના પાણીની સમસ્યા વધતી. જૈવવિવિધતાનું વિશાળ નુકસાન થતું, જેનાથી વન્યજીવો અને માનવ વચ્ચેના સંઘર્ષમાં વધારો થતો. વાયુ પ્રદૂષણ અને ધૂળના તોફાનો વધતા, જેનાથી આરોગ્ય સમસ્યાઓ અને આબોહવા પરિવર્તનની અસર વધુ તીવ્ર થતી. કુલ મળીને, આ વિસ્તારનું પર્યાવરણીય સંતુલન ખોરવાઈ જતું અને આર્થિક તથા સામાજિક અસરો પણ વ્યાપક હોત.

ભૂગોળવિદ સીમા જાલાન જણાવે છે કે અરવલ્લી 67 કરોડ વર્ષ પુરાણી ગિરિમાળા છે અને એ ન હોત તો ન જાણે ઉત્તર ભારતની કેટલીય નદીઓનું અસ્તિત્વ સુધ્ધાં ન હોત.

આજે વિશ્વનાં સૌથી સુંદર શહેરો પૈકી એક ઉદયપુર અરવલ્લી વિના ન વસી શક્યું હોત. આ એ સમયનું રિંગ ફૅન્સ સિટી હતું, જે દરેક પ્રકારનાં આક્રમણો સામે લોકોનું રક્ષણ કરતું.

આ જંગલ માં જેતે વખતના શાસકો ના shashnma3 375 કરતાં વધુ વાઘોનો શિકાર કરરાયો હતો.1949-1954નાં પાંચ વર્ષોમાં મેવાડે અરવલ્લીના લગભગ 140 વાઘ ગુમાવ્યા એટલે કે સરેરાશ 28 વાધ પ્રતિ વર્ષ. આનો અર્થ એ છે કે 1960ના દાયકા સુધી મેવાડમાં વાઘ વિલુપ્ત થઈ ગયા, સાથે જ જંગલ અને જંગલી શાકાહારી પ્રજાતિઓ પણ લગભગ સમાપ્ત થઈ ગઈ.
આજેઅરવલ્લીમાંથી વાઘનું ગાયબ થવું એ ચિંતા નું કારણ કહી શકાય

અરવલ્લી પર્વતમાળાના જંગલો મુખ્યત્વે ટ્રોપિકલ ડ્રાય ડિસિડ્યુઅસ ફોરેસ્ટ (સૂકા પાનખર જંગલો) અને થોર્ન સ્ક્રબ ફોરેસ્ટ (કાંટાળા ઝાડીવાળા જંગલો)ના છે. આ જંગલો રાજસ્થાન, હરિયાણા, દિલ્હી અને ગુજરાતમાં ફેલાયેલા છે અને તેમની જૈવવિવિધતા અત્યંત સમૃદ્ધ છે.

વનસ્પતિ:

અરવલ્લીના જંગલોમાં મુખ્ય વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓમાં ધોક (ધાક), બાવળ (એકેશિયા), ખેજડી, લીમડો, આમળા, ગુગ્ગુલ જેવી ઔષધીય વનસ્પતિઓ, તેમજ કાંટાળા ઝાડીઓ જેમ કે ગુલાબ, બોગનવેલ અને બાંબુના જંગલો (ખાસ કરીને માઉન્ટ આબુ વિસ્તારમાં) જોવા મળે છે. આ વનસ્પતિઓ શુષ્ક આબોહવામાં અનુકૂળ છે અને ભૂગર્ભજળને જાળવવામાં મદદ કરે છે.

પ્રાણીસૃષ્ટિ :

અરવલ્લી જંગલો જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ છે, જ્યાં 200થી વધુ પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ, તેમજ સસ્તન પ્રાણીઓ જેમ કે લેપર્ડ (દીપડો), સ્ટ્રાઇપ્ડ હાયના, જંગલ કેટ, સ્લોથ બેર, નીલગાય, જેકલ, ફોક્સ, પોર્ક્યુપાઇન, મોન્ગુસ અને વિવિધ પક્ષીઓ (મોર, ગીધ વગેરે) વસે છે. આ વિસ્તાર વન્યજીવ કોરિડોર તરીકે પણ મહત્વનો છે, જે સરિસ્કા અને રણથંભોરથી ગિર સુધી જોડાયેલો છે.

અરવલ્લી ma2મહત્વપૂર્ણ વન્યજીવ અભયારણ્યો અને પાર્ક આવેલા છે જેમકે

1)સરિસ્કા ટાઇગર રિઝર્વ (રાજસ્થાન): વાઘ, તેંડુઆ અને અન્ય વન્યજીવો.2) રણથંભોર નેશનલ પાર્ક: વાઘ અને વિવિધ પ્રાણીઓ.3)માઉન્ટ આબુ વાઇલ્ડલાઇ ફસેન્ક્ચ્યુઅરી (ગુજરાત-રાજસ્થાન): દુર્લભ વનસ્પતિ અને દીપડા.
4)અરવલ્લી બાયોડાઇવર્સિટી પાર્ક (ગુરુગ્રામ અને દિલ્હી): ખાણકામથી બચાવેલા વિસ્તારમાં પુનઃસ્થાપિત જંગલો.5)કુંભલગઢ વાઇલ્ડલાઇફ સેન્ક્ચ્યુઅરી અનેજલાના લેપર્ડ સફારીઆવેલા છે.

આ જંગલોનું મહત્વ એ છે કે તે થાર મરુસ્થળના વિસ્તારને રોકે છે, વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડે છે, વરસાદને આકર્ષે છે અને જૈવવિવિધતાને જાળવે છે. જોકે, ખાણકામ, શહેરીકરણ અને અવૈધ કાપણીથી આ જંગલોને ધોકો છે, જેના કારણે સુપ્રીમ કોર્ટ અને સરકાર દ્વારા સંરક્ષણના પ્રયાસો ચાલુ છે, જેમ કે અરવલ્લી ગ્રીન વોલ પ્રોજેક્ટ.
આ જંગલોનું સંરક્ષણ આખા ઉત્તર ભારતના પર્યાવરણ માટે અનિવાર્ય છે!

થાર રણ વિશે:

થાર રણ, જેને ગ્રેટ ઇન્ડિયન ડેઝર્ટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, વિશ્વનું ૧૮મું સૌથી મોટું અને ભારતનું સૌથી મોટું રણ છે. તે લગભગ ૨,૦૦,૦૦૦ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે, જેમાંથી મોટો ભાગ રાજસ્થાનમાં છે અને કેટલોક ભાગ ગુજરાત, હરિયાણા, પંજાબમાં તેમજ પાકિસ્તાનના સિંધ અને પંજાબ પ્રાંતમાં આવેલો છે.

થાર રણમાં ઊંચા રેતીના ટેકરા (સેન્ડ ડ્યુન્સ), પથ્થરીલા મેદાનો અને કેટલાક મીઠાના માર્શ વિસ્તારો છે. તેની પૂર્વમાં અરવલ્લી પર્વતમાળા તેને અટકાવે છે, જેના કારણે તે વધુ પૂર્વ તરફ વિસ્તરી શકતું નથી. વાર્ષિક વરસાદ ખૂબ ઓછો (૧૦૦થી ૫૦૦ મિમી) હોય છે, મોટે ભાગે મોન્સૂનમાં. ઉનાળામાં તાપમાન ૫૦°સે સુધી પહોંચે છે અને શિયાળામાં રાત્રે તાપમાન હિમાંકથી નીચે જઈ શકે છે.