સામાન્ય રીતે ધરતીકંપ પૃથ્વી પર જ થાય છે.તે પણ જમીન પર અને દરિયામાં થતા હોય છે એવું આપણે સાંભળ્યું છે. પણ ધરતીકંપ જેવી ઘટના અન્ય ગ્રહો પણ થાય છે એ બહુ ઓછા જાણે છે.જેવી રીતે સમગ્ર બ્રહ્માંડ મા ફરતી ઉલ્કાઓ પૃથ્વી પર આવી જાય છે તેવી રીતે અન્ય ગ્રહ પર પણ આવી ચઢે છે. તેનો વેગ ખૂબ મોટો હોય છે એનું જયારે ભારે વેગ સાથે પતન થાય છે ત્યારે જમીન પર મોટો ઊંડો ખાડો પડીજાય છે. મોટો ધડાકો થાય તેવો અવાજ પણ સંભળાય છે.અને આજુબાજુની જમીન ધ્રુજી પણ ઉઠે છે ત્યારે ધરતીકંપ જેવો અનુભવ પણ થાય છે.
મંગળના ગ્રહ ઉપર પણ ધરતી કંપો આવ્યા હતા.એક મોટી ઉલ્કાપિંડ પડવાને કારણેમંગળની ધરતી ધ્રુજી ઉઠીહતી.અને ધરતીકંપ જેવો અનુભવ થયોહતો.આ અંગેની નાસાએ પુષ્ટિ કરી છે.મંગળ પર અભ્યાસ કરી રહેલા વૈજ્ઞાનિકોએ તાજેતરમા ખુલાસો કર્યો છે. વાસ્તવમાં 24ડિસેમ્બર 2021ના રોજ મંગળની સપાટી પર એક ઉલ્કા ટકરાઈ હતી. આ અથડામણ એટલી ભયંકર હતી કે 4 રેક્ટર સ્કેલની તીવ્રતાના ભૂકંપના આંચકા અનુભવાયા હતા. ચાર વર્ષ પહેલા મંગળની સપાટી પર ઉતરેલા નાસાના ઇનસાઇટ સ્પેસક્રાફ્ટે આ
વાત શોધી કાઢી છે. જ્યાં ઉલ્કા પડી હતી અને જ્યાં નાસાનું ઇનસાઇટ અવકાશયાન આવેલું છે તેની વચ્ચે 3,500 કિમીનુંઅંતર છે.
મંગળ પર અનુભવાતા આંચકાને અંગ્રેજીમાં માર્વેક્સ કહે છે. નાસાના માર્સ રિકોનિસન્સ ઓર્બિટર (MRO) દ્વારા ઉલ્કાપિંડની અથડામણની પુષ્ટિ કરવામાં આવી હતી. ઓર્બિટરે અથડામણના 24 કલાક પછી નવા બનેલા ખાડાની તસવીર લીધીછે .જે તસવીરમાં દેખાઈ રહ્યું છે કે ઉલ્કાના પડવાના કારણે 150 મીટર પહોળો અને 21 મીટર ઊંડો ખાડો પડી ગયો હતો. ખાડાની આસપાસ બરફ જોવા મળ્યો છે. 16 વર્ષ પહેલા એમઆરઓએ મંગળની પરિક્રમા શરૂ કરી હતી. ત્યારથી, તે અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ખાડો બની ગયો છે.
“મંગળ પર ઉલ્કાની અસર દુર્લભ નથી. ક્યારેય વિચાર્યું ન હતું કે
આટલું મોટું કંઇક જોવા મળશે ,” ઇન્ગ્રિડ ડાબર,જેમણે ઇનસાઇટ અને MRO મિશન પર કામ કર્યું હતું. સંશોધકોનો અંદાજ છે કે આ ઉલ્કાનું કદ 16 થી 39 ફૂટની વચ્ચે હોવુંજોઈએ. જો આ કદની કોઈ વસ્તુ પૃથ્વી તરફ આગળ વધે છે, તો તે વાતાવરણમાં જ બળી જાય છે. પ્લેનેટરી સાયન્સના પ્રોફેસર
ફિલિપ લોગને જણાવ્યું હતું કે વિજ્ઞાને સિસ્મોગ્રાફ્સ દ્વારા ધ્રુજારી માપી ત્યારથી અત્યાર સુધીની આ સૌથી મોટી ઉલ્કાની અસર છે.
નાસાએ અથડામણનું ઓડિયો રેકોર્ડિંગ બહાર પાડ્યું છે, જે સિસ્મોમીટર દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા સ્પંદનોથી બનાવવામાં આવ્યું છે. વૈજ્ઞાનિકોએ કહ્યું કે આ અથડામણ મંગળના આંતરિક ભાગ, ગ્રહની રચનાના ઇતિહાસ વિશે ઊંડી માહિતી આપશે. અથડામણ પછી મળેલા બરફ વિશે સૌથી વધુ આશ્ચર્યજનક છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ બરફ પાણીમાંફેરવાઈ જશે અને વાતાવરણમાં ગેસ બની જશે…
નાસાના ઇનસાઇટ લેન્ડરે 24 ડિસેમ્બર, 2021ના રોજ 4ની તીવ્રતાનો માર્ઝકંપ શોધી કાઢ્યો હતો; જો કે, વૈજ્ઞાનિકોએ ભૂકંપનું મૂળ શોધ્યું નહોતું. તદુપરાંત, ઉલ્કાપિંડે મંગળના વિષુવવૃત્તની નજીક દફનાવવામાં આવેલા બોલ્ડર-સાઇઝના બરફના બ્લોક્સ શોધી કાઢ્યા હતા, જે અગાઉ ક્યારેય શોધાયા ન હતા, આ શોધ ભવિષ્યમાં મંગળ પર લોકોને મોકલવાની નાસાની યોજનાને અસર કરી શકે છે.
ઉલ્કાપિંડ લગભગ 16-39 ફૂટ (5-12 મીટર) ની આજુબાજુ હતી, તેથી તે પૃથ્વીના જાડાવાતાવરણમાં વિખેરાઈ ગયું હશે પરંતુ મંગળના પાતળા વાતાવરણમાં ટકી રહેશે, જે પૃથ્વીની જેમ માત્ર 1% જેટલું ગાઢ છે. અથડામણમાં ફસાયેલી વસ્તુઓ એક દિશામાં 37 કિલોમીટર (23 માઇલ) સુધીની મુસાફરી કરી હતી.
પીએચડી સ્ટુડન્ટ એન્ડ્રીયા રાજી, જેમણે કર્ટિનના સ્પેસ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી સેન્ટરમાં અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, કહે છે કે ઉલ્કાના કદનો અર્થ એ છે કે તેઓ ગ્રહમાં ઊંડે સુધી ઘૂસી જાય છે, જેના કારણે મંગળ પર માત્ર બે ધરતીકંપ ઉલ્કાપિંડની અસરથી ઉત્પન્ન થયા હોવાનું જાણવા મળે છે.
યુએસ સ્પેસ એજન્સી નાસાના ઇનસાઇટ લેન્ડરે વર્ષ 2020 અને 2021માં મંગળ પર ક્રેશ થયેલા 4 અવકાશ ખડકોમાંથી પ્રભાવિત અવાજો શોધી કાઢ્યા છે. ઇનસાઇટ લેન્ડરનો ડેટા લાલ ગ્રહની સપાટી પર અથડાતા ચાર અલગ-અલગ ઉલ્કાઓના સ્પંદનો અને અવાજો દર્શાવે છે. અન્ય કોઈપણ ગ્રહ પર આ પ્રકારનું આ પ્રથમ રેકોર્ડિંગ છે અને મંગળ પર અસરને કારણે ધરતીકંપ અને ધ્વનિ તરંગો પ્રથમ વખત મળી આવ્યાછે.
મંગળના જે વિસ્તારની વાત કરવામાં આવી છે તેને એલિસિયમ પ્લાનિટિયા કહેવામાં આવે છે. મંગળ સાથે અથડાતા ચાર અવકાશ ખડકો ઉલ્કાઓ હતા. આમાંથી એક ઉલ્કાએ 5 સપ્ટેમ્બર 2021ના રોજ મંગળના વાતાવરણમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. મંગળના વાતાવરણમાં પ્રવેશતાની સાથે જ તે ઓછામાં ઓછા ત્રણ ટુકડાઓમાં વિસ્ફોટ થયો. જેમાં દરેકે ખાડો બનાવ્યો હતો.
નાસાના માર્સ રિકોનિસન્સ ઓર્બિટરે ઉલ્કાના સ્થાનની પુષ્ટિ કરવા માટે ઉડાન ભરી હતી. સ્થાન શોધી કાઢવામાં આવ્યા પછી, ઓર્બિટર ટીમે ખાડોની ક્લોઝ-અપ રંગીન છબીઓ મેળવવા માટે હાઇ-રિઝોલ્યુશન ઇમેજિંગ સાયન્સ એક્સપેરિમેન્ટ કેમેરા (HiRISE) નો ઉપયોગ કર્યો. તમામ ખાડાઓ સુંદર દેખાતા હતા. અગાઉના ડેટાની સમીક્ષા કર્યા પછી, વૈજ્ઞાનિકોએ પુષ્ટિ કરી કે 27 મે 2020, 18 ફેબ્રુઆરી 2021 અને 31 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ પણ આવી ત્રણ વધુ અસરો જોવા મળી હતી.
ઇનસાઇટના સિસ્મોમીટરે મંગળ પર અત્યાર સુધીમાં 1,300 થી વધુ માર્સ્ક્વેક્સ શોધી કાઢ્યા છે. ફ્રેન્ચ સ્પેસ એજન્સીનું આ સાધન એટલું સંવેદનશીલ છે કે તે હજારો માઈલ દૂરથી ધરતીકંપના તરંગોને શોધી શકે છે. જો કે, 5 સપ્ટેમ્બર, 2021ની ઘટના એ પહેલો કિસ્સો છે જેમાં સિસ્મિક અને એકોસ્ટિક તરંગો મળી આવ્યા છે.
મંગળ પર અથડાતી ઉલ્કાનો અવાજ નાસાના ઈનસાઈટ લેન્ડર દ્વારા રેકોર્ડ કરાયેલા ડેટામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને મંગળની વિચિત્ર વાતાવરણીય અસરોને કારણે ‘બ્લૂપ’ જેવો અવાજ આવે છે. અત્યાર સુધી જે ચાર ઉલ્કાઓની પુષ્ટિ થઈ છે તે મંગળ પર 2.0 થી વધુની તીવ્રતાના નાના ભૂકંપનું કારણ બની છે. આ પ્રભાવિત અવાજનો ઉપયોગ મંગળ ગ્રહને સમજવા માટે કરી શકાય છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે ગ્રહની સપાટીની ઉંમર જાણવા માટે, અસર દરને જાણવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બર 2022માં ઇનસાઇટે આશરે 1,300થી વધુ માર્સક્વેક નોંધ્યા, જેમાંથી મોટાભાગની તીવ્રતા 2.0થી 4.0ની વચ્ચે હતી.
મોટાભાગના માર્સક્વેક આ વિસ્તારમાંથી ઉદ્ભવ્યા, જે મંગળના ઉત્તરીય ગોળાર્ધમાં આવેલો છે.ઉપરાંતવેલેસ મેરિનેરિસ આ મંગળની સૌથી મોટી ખીણ છે, જ્યાં પણ કેટલાક નાના માર્સક્વેક નોંધાયાં હતા
2023-2024નાઆ સમયગાળા દરમિયાન, ઇનસાઇટનું મિશન ડિસેમ્બર 2022માં સૌર પેનલો પર ધૂળ જમા થવાને કારણે ઓછી શક્તિને લીધે બંધ થયું હતું. તેથી, 2023 પછી નવા માર્સક્વેકની નોંધણી થઈ નથી, કારણ કે ઇનસાઇટનું સિસ્મોમીટર નિષ્ક્રિય થયું હતું. જોકે, 2022 સુધી એકત્ર કરાયેલા ડેટાનું વિશ્લેષણ ચાલુ રહ્યું છે, અને વૈજ્ઞાનિકો આ ડેટાનો ઉપયોગ કરીને મંગળના આંતરિક ભાગનો વધુ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે.
હાલમાં (ઓગસ્ટ 2025 સુધી), ઇનસાઇટ મિશન નિષ્ક્રિય હોવાથી નવા માર્સક્વેકની નોંધણી થઈ નથી. જોકે, ભવિષ્યમાં નવા મિશન્સ (જેમ કે ચીનનું તિયાનવેન-1 અથવા અન્ય આયોજિત મિશન્સ) દ્વારા મંગળ પર ધરતીકંપની ગતિવિધિનો અભ્યાસ ચાલુ રહે તેવી સંભાવના છે.જોકે 2026 સુધીમાં, નાસા અથવા અન્ય અંતરિક્ષ એજન્સીઓ દ્વારા નવા સિસ્મોમીટર-સજ્જ મિશન શરૂ થઈ શકે છે, જે માર્સક્વેકની વધુ માહિતી પૂરી પાડી શકે.
