ભારત, જે વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાં ચૂંટણી એ માત્ર રાજકીય પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ એક ઉત્સવ છે. તાજેતરમાં જ ભારતીય ચૂંટણી પંચે દેશના પાંચ મહત્વના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની વિધાનસભા ચૂંટણીની તારીખો જાહેર કરીને આ રાજકીય ઉત્સવનો પ્રારંભ કરી દીધો છે. આસામ, કેરળ, પુડુચેરી, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળ – આ પાંચ પ્રદેશોમાં સત્તાના સમીકરણો રચવા માટે રાજકીય પક્ષો સજ્જ થયા છે.
૧. ચૂંટણી કાર્યક્રમની રૂપરેખા
ચૂંટણી પંચની જાહેરાત મુજબ, આ વખતે મતદાન પ્રક્રિયાને ભૌગોલિક અને સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ વિવિધ તબક્કામાં વહેંચવામાં આવી છે.
આસામ, કેરળ અને પુડુચેરી: આ ત્રણેય વિસ્તારોમાં 9 એપ્રિલના રોજ એક જ તબક્કામાં મતદાન થશે.
તમિલનાડુ: દક્ષિણ ભારતના આ મહત્વના રાજ્યમાં 23 એપ્રિલના રોજ મતદાન યોજાશે.
પશ્ચિમ બંગાળ: અહીંની રાજકીય સંવેદનશીલતાને ધ્યાને રાખીને મતદાન બે તબક્કામાં રાખવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ તબક્કો 23 એપ્રિલ અને બીજો તબક્કો 29 એપ્રિલના રોજ યોજાશે.
પરિણામની તારીખ: તમામ પાંચેય રાજ્યોના ભાવિનો ફેંસલો 4 મેના રોજ એકસાથે જાહેર કરવામાં આવશે.
તારીખોની જાહેરાતની સાથે જ જે-તે રાજ્યોમાં ‘આદર્શ આચારસંહિતા’ (Model Code of Conduct) અમલી બની ગઈ છે. આનો અર્થ એ છે કે હવે સરકાર કોઈ નવી લોકશાહી જાહેરાતો કે નીતિગત નિર્ણયો લઈ શકશે નહીં જે મતદારોને પ્રભાવિત કરી શકે.
૨. આસામ: પૂર્વોત્તરનું પ્રવેશદ્વાર
આસામમાં 9 એપ્રિલે મતદાન થવાનું છે. પૂર્વોત્તર ભારતના આ રાજ્યમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક પરિવર્તનો આવ્યા છે. વિકાસના મુદ્દાઓ સાથે અહીં પ્રાદેશિક અસ્મિતા અને સીમાંકન જેવા વિષયો પણ મહત્વના છે. ભાજપ અને કોંગ્રેસના ગઠબંધન વચ્ચે અહીં સીધો જંગ જોવા મળી શકે છે. ચાના બગીચાઓમાં કામ કરતા મજૂરો અને પૂરની સમસ્યા અહીં હંમેશા ચૂંટણીના કેન્દ્રમાં રહે છે.
૩. કેરળ અને પુડુચેરી: દક્ષિણનો મિજાજ
કેરળમાં દર પાંચ વર્ષે સત્તા પરિવર્તનની પરંપરા રહી છે. ડાબેરી પક્ષો (LDF) અને કોંગ્રેસ પ્રેરિત (UDF) વચ્ચેનો આ મુકાબલો હંમેશા રસપ્રદ રહ્યો છે. શિક્ષિત મતદારોના આ રાજ્યમાં આરોગ્ય, શિક્ષણ અને સામાજિક સુરક્ષા મુખ્ય મુદ્દાઓ છે. બીજી તરફ, પુડુચેરીમાં નાના કદ હોવા છતાં રાજકીય ગરમાવો ઓછો નથી. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ હોવાને કારણે અહીં ઉપરાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રી વચ્ચેના સંબંધો પણ ચર્ચાનો વિષય બને છે.
૪. તમિલનાડુ: દ્રવિડિયન રાજનીતિનું કેન્દ્ર
તમિલનાડુમાં 23 એપ્રિલે એક જ તબક્કામાં મતદાન થશે. અહીંની રાજનીતિ હંમેશા વ્યક્તિત્વ આધારિત રહી છે. DMK અને AIADMK જેવા દિગ્ગજ પક્ષો વચ્ચેની લડાઈમાં આ વખતે નવા ગઠબંધનો અને યુવા નેતાઓની ભૂમિકા નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે. મફત યોજનાઓ (Welfare schemes) અને ભાષાકીય અસ્મિતા અહીંના મતદારોના મન જીતવા માટેના મુખ્ય હથિયારો છે.
૫. પશ્ચિમ બંગાળ: સૌથી મોટો રણસંગ્રામ
પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણી પર સમગ્ર દેશની નજર છે. બે તબક્કામાં (23 અને 29 એપ્રિલ) વહેંચાયેલી આ ચૂંટણીમાં સત્તાધારી તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને મુખ્ય વિપક્ષ તરીકે ઉભરી રહેલી ભાજપ વચ્ચે કાંટાની ટક્કર છે. બંગાળી સંસ્કૃતિ, ‘મા-માટી-માનુષ’નો નારો અને વિકાસના દાવાઓ વચ્ચે હિંસા મુક્ત મતદાન કરાવવું એ ચૂંટણી પંચ માટે મોટો પડકાર છે.
૬. આચારસંહિતા અને તેનું મહત્વ
ચૂંટણીની જાહેરાત થતા જ આચારસંહિતા લાગુ થઈ છે, જે લોકશાહીની શુદ્ધિ માટે અનિવાર્ય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન:
સત્તાધારી પક્ષ સરકારી તંત્રનો દુરુપયોગ કરી શકતો નથી.
રાજકીય પક્ષોએ રેલી કે સભા માટે પૂર્વ મંજૂરી લેવી પડે છે.
સોશિયલ મીડિયા પર ફેક ન્યૂઝ રોકવા માટે વિશેષ દેખરેખ રાખવામાં આવે છે.
નાણાકીય લેવડદેવડ અને દારૂ કે અન્ય લાલચો પર કડક નિયંત્રણ લાદવામાં આવે છે.
૭. જનતાનો અવાજ અને ૪ મેનો ઈન્તજાર
આ ચૂંટણીઓ માત્ર રાજ્યોની સરકાર નક્કી નહીં કરે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય રાજનીતિની દિશા પણ નક્કી કરશે. 4 મેના રોજ જ્યારે મતપેટીઓ ખુલશે, ત્યારે જ ખબર પડશે કે જનતાએ વિકાસને મત આપ્યો છે, પરિવર્તનને કે પછી જૂના વિશ્વાસને જાળવી રાખ્યો છે.
એક શિક્ષક અને સાહિત્યકાર તરીકે મને લાગે છે કે લોકશાહીમાં મતદાન એ આપણો સૌથી મોટો અધિકાર અને પવિત્ર ફરજ છે. દરેક નાગરિકે નિર્ભય થઈને, કોઈ પણ લાલચ વગર મતદાન કરવું જોઈએ.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ