આ વર્ષે ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામને પ્રેરણા આપનાર પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય ગીત વંદે માતરમની 150મી વર્ષગાંઠ ગૌરવભેર ઉજવાઈ રહી છે.વંદે માતરમ” માત્ર એક ગીત નથી, પરંતુ એ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષનો આત્મા છે. માતૃભૂમિને સમર્પિત આ એક સુંદર ગાન નહીં પણ મહામંત્ર છે.આ ગીતે હજારો સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને પ્રેરણા આપી હતી, દેશ માટે જીવવા અને જીવ આપવા માટે ઉત્સાહ જગાવ્યો હતો.
આપણું રાષ્ટ્રગાન “વંદે માતરમ”, જે બંકિમચંદ્ર ચેટરજી દ્વારા 7 નવેમ્બર 1875ના રોજ અક્ષય નવમીના શુભ પ્રસંગે લખાયું . વંદે માતરમ સૌપ્રથમ સાહિત્યિક જર્નલ બંગદર્શનમાં તેમની નવલકથા આનંદમઠના ભાગ રૂપે શ્રેણીબદ્ધ રીતે અને પછી 1882માં એક સ્વતંત્ર પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થયું હતું. તે સમયગાળા દરમિયાન, ભારતમાં મોટા સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય પરિવર્તનો થઈ રહ્યા હતા, અને રાષ્ટ્રીય ઓળખ અને વસાહતી શાસન સામે પ્રતિકારની વધતી જતી ચેતના હતી. માતૃભૂમિને શક્તિ, સમૃદ્ધિ અને દિવ્યતાના મૂર્ત સ્વરૂપ તરીકે બોલાવતા આ ગીતે ભારતની એકતા અને આત્મસન્માનની જાગૃત ભાવનાને કાવ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ આપી હતી. તે ટૂંક સમયમાં રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની ભક્તિનું કાયમી પ્રતીક બની ગયું. 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ, બંધારણ સભાના પ્રમુખ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે જાહેર કર્યું હતું કે સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવનાર “વંદે માતરમ”ને રાષ્ટ્રગીત “જન ગણ મન”ની સમાન સન્માન આપવામાં આવશે.બંકિમચંદ્રની રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની સર્વોચ્ચ સેવા એ હતી કે તેમણે આપણને ભરતમાતાને વંદતું રાષ્ટ્રગાન આપ્યું…બંકીમચંદ્ર ચટ્ટોયાધ્યાય શ્રી અરબિંદોએ “ઋષિ બંકિમ ચંદ્ર’ તરીકે નવાજયા હતા.
ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર મુજબ, તે દિવસ ૭ નવેમ્બર હતો. ૧૮૯૬ માં, ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે તેના માટે એક સૂર રચ્યો હતો, અને આખરે તે કોંગ્રેસના એક અધિવેશનમાં ગવાયું હતું. જો કે રામગઢના એ અધિવેશન તત્કાલિન કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ રહેમતુલ્લાહ સયાનીએ ‘વંદે માતરમ’નો વિરોધ કરેલો. સ્વતંત્રતા પૂર્વેના યુગમાં મુસ્લિમ લીગ દ્વારા સર્જાયેલા વિવાદો છતાં, જે ધર્મનિરપેક્ષતાવાદીઓ અને સામ્યવાદીઓ દ્વારા પણ ચાલુ રાખવામાં આવ્યા હતા, વંદે માતરમને માતૃભૂમિ પ્રત્યેની ભક્તિના શાશ્વત મંત્ર તરીકે તેની સાચી ભાવનાથી દરેક ભારતીયે રટવું જોઇયે.
વંદે માતરમ સરળ હોવા છતાં, તે લોકોને તેમની માતૃભૂમિ પ્રત્યે નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ માટે જાગૃત કરવા માટે એક શક્તિશાળી સાધન તરીકે કામ કરે છે. સમગ્ર કવિતાનું વર્ણન ભારતના વિચારના ભૌતિક, સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય અને આધ્યાત્મિક અભિવ્યક્તિઓને છતી કરે છે. આ સંસ્કૃત ગીત, તેના બંગાળી સૂર સાથે, આપણને આપણા પ્રાચીન ઋષિઓ દ્વારા શીખવવામાં આવેલા ભારતને માતા તરીકે જોવાના સભ્યતાના શાણપણ સાથે ફરીથી જોડે છે, જે આપણે શ્રેણીબદ્ધ આક્રમણો દરમિયાન ભૂલી ગયા હતા. તે સાંસ્કૃતિક એકતા અને માતૃભૂમિ પ્રત્યે આદર પર આધારિત રાષ્ટ્રત્વની પ્રાચીન ભાવનાનું પુનઃસ્થાપન હતું.
બંકિમચંદ્રએ વંદે માતરમ ગીત દ્વારા સ્વરાજની વિભાવનાને હેતુ અને સાર આપ્યો. આ મંત્ર દ્વારા, ભારતનો આત્મા જાગૃત થયો. તે એક બીજ મંત્ર હતો જેણે આત્મવિશ્વાસ જગાડ્યો કે આપણી ભૂમિ શાશ્વત, શાશ્વત, શાશ્વત ધર્મ છે, જેની શક્તિ, મહાનતા અને પવિત્રતા, ભલે વાદળોથી ઢંકાયેલી હોય, એક ક્ષણ માટે પણ ક્યારેય સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થતી નથી, જેમ શ્રી અરવિંદોએ વ્યક્ત કર્યું હતું.
