રાજકોટ/સૌરાષ્ટ્ર: ગુજરાતની ધરતી એટલે માત્ર સંતો અને મહંતોની ભૂમિ નહીં, પણ આ એ ધરા છે જ્યાં ટેક અને મર્યાદા કાજે બહારવટે ચડનારા શૂરવીરોનો પણ ઈતિહાસ છે. આજે ‘પાક્કો ગુજરાત’ના વિશેષ અહેવાલમાં વાત કરવી છે એ બહારવટીયાઓની, જેમના ઘોડાના ડાબલા વાગતા ત્યારે રજવાડાં અને બ્રિટિશ હકુમતની ઊંઘ હરામ થઈ જતી.
બહારવટું એટલે શું? લૂંટફાટ નહીં, પણ અન્યાય સામેનો જંગ!
ઘણા લોકો ‘બહારવટીયા’ અને ‘ડાકુ’ વચ્ચેનો તફાવત ભૂલી જાય છે. બહારવટીયાઓ ક્યારેય પોતાની મરજીથી હથિયાર ઉપાડતા નહીં. જ્યારે રાજા કે સત્તા દ્વારા અન્યાય થાય, જમીન હડપી લેવામાં આવે કે આબરૂ પર આંચ આવે, ત્યારે ન્યાય મેળવવા માટે તેઓ ‘બહારવટે’ (રાજ્યની હદ છોડીને જંગલમાં) નીકળતા.
ઈતિહાસના અમર પાત્રો: જેમના શૌર્યની આજે પણ કથાઓ ગવાય છે
૧. જોગીદાસ ખુમાણ (ભાવનગર):
બહારવટીયાઓમાં જો કોઈનું નામ સૌથી આદરથી લેવાતું હોય તો તે છે ભાવનગરના જોગીદાસ ખુમાણ. તેમની ટેક એવી હતી કે ભાવનગરના મહારાજા વજેસંગ સાથે વેર હોવા છતાં, મહારાજાના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને જોગીદાસે શોક પાળ્યો હતો. તેમણે સ્ત્રીઓની મર્યાદા અને ગરીબોના હિત માટે હથિયાર ઉપાડ્યા હતા.
૨. કાદુ મકરાણી (જૂનાગઢ/ગીર):
ગીરના જંગલોનો આ સિંહ જેણે અંગ્રેજ સરકારના નાકે દમ લાવી દીધો હતો. કાદુ મકરાણીએ ક્યારેય ગરીબ કે અસહાયને લૂંટ્યા નથી. તેમની લડત સિસ્ટમ સામે હતી. આજે પણ સૌરાષ્ટ્રના લોકગીતોમાં કાદુની મરદાનગીના વખાણ થાય છે.
૩. મૂળુ માણેક અને જોધા માણેક (ઓખામંડળ):
દ્વારકાની ધરતી પર બ્રિટિશ આર્મી સામે જે રીતે વાઘેર બહારવટીયાઓએ લડત આપી, તે ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલી છે. તોપના ગોળા સામે ગોદડાં ભીના કરીને સામે છાતીએ લડનારા આ શૂરવીરોએ ક્યારેય હાર સ્વીકારી નહોતી.
બહારવટીયાઓના કડક નિયમો: મર્યાદા જેણે તેમને ‘અમર’ બનાવ્યા
આજના લૂંટારાઓ અને એ સમયના બહારવટીયાઓ વચ્ચે આભ-જમીનનો તફાવત હતો:
- સ્ત્રી સન્માન: બહારવટીયાની નજર ક્યારેય કોઈ પરસ્ત્રી પર બગડતી નહીં. ઉલટું, તેઓ સ્ત્રીઓને પોતાની બહેન-દીકરી ગણીને રક્ષણ આપતા.
- ગરીબોની સહાય: અમીરો અને અન્યાયી રાજાઓને લૂંટીને તેઓ ગરીબોના ઘરે કરિયાવર મોકલતા કે જમવાનું પહોંચાડતા.
- ગાય અને બ્રાહ્મણનું રક્ષણ: તેઓ ક્યારેય ગાય કે પંડિત પર હાથ ઉપાડતા નહીં.
લોકસાહિત્યમાં સ્થાન
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘સોરઠી બહારવટીયા’ પુસ્તકમાં આ શૂરવીરોની ગાથાઓને જીવંત કરી છે. મેઘાણીએ તેમને ‘ન્યાયના રક્ષકો’ તરીકે ઓળખાવ્યા છે. આ બહારવટીયાઓ માટે બહારવટું એ શોખ નહીં, પણ મજબૂરી અને મર્યાદાનો રસ્તો હતો.
નિષ્કર્ષ
આજે રજવાડાં ગયા અને અંગ્રેજો પણ ગયા, પણ ગુજરાતની લોક સંસ્કૃતિમાં આ બહારવટીયાઓ હજુ પણ જીવંત છે. તેઓ શીખવે છે કે અન્યાય સામે ઝૂકવા કરતાં લડવું અને પોતાની ટેક માટે બલિદાન આપવું એ જ સાચું ક્ષાત્રવટ છે.
અહેવાલ: ‘પાક્કો ગુજરાત’ સ્પેશિયલ ડેસ્ક