આ સૃષ્ટિનો નિયમ છે કે અસ્તિત્વ કરતાં વ્યક્તિત્વનું મૂલ્ય વધારે હોય છે. પૃથ્વીના પેટાળમાં કે નદીના પટમાં લાખો પથ્થરો પડ્યા હોય છે, પણ આપણે દરેક પથ્થરને નમસ્કાર નથી કરતા. માનવ શ્રદ્ધા અને આદર ત્યારે જ જાગે છે જ્યારે એ પથ્થર પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ છોડીને કોઈ ચોક્કસ આકાર ધારણ કરે છે. આ લેખમાં આપણે એ સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું કે જગત પદાર્થને નહીં, પણ પદાર્થમાં રહેલી કળા, સંસ્કાર અને પરિવર્તનને વંદન કરે છે.
પરિવર્તનની પીડા અને પ્રતિષ્ઠા
એક પથ્થર જ્યારે ટાંકણાના ઘા સહન કરે છે, ત્યારે જ તે મૂર્તિ બને છે. જે પથ્થર ઘા સહન કરવાની ના પાડી દે, તે ક્યારેય મંદિરના ગર્ભગૃહમાં બિરાજમાન થઈ શકતો નથી. તે રસ્તાનો પથ્થર બનીને રહી જાય છે. પૂજાય છે એ મૂર્તિ, કારણ કે તેણે પરિવર્તન સ્વીકાર્યું છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
જ્યારે કોઈ શિલ્પી પથ્થર કંડારે છે, ત્યારે પથ્થરમાંથી બિનજરૂરી હિસ્સો દૂર કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા પીડાદાયક છે. પરંતુ જ્યારે એ પથ્થરમાંથી કરુણાભરી આંખો, આશીર્વાદ આપતો હાથ અને મનમોહક સ્મિત પ્રગટે છે, ત્યારે એ પથ્થર મટીને ‘પરમાત્મા’ બની જાય છે. લોકો ત્યાં નતમસ્તક થાય છે. અહીં નમન પથ્થરને નથી, પણ જે આકાર શિલ્પીએ આપ્યો છે અને જે ધીરજ પથ્થરે બતાવી છે, તેને છે.
જીવનમાં પરિવર્તનનું મહત્વ
માણસનું જીવન પણ એક કાચા પથ્થર જેવું જ છે. જન્મે ત્યારે તે માત્ર એક માંસનો લોચો હોય છે, પણ શિક્ષણ, સંસ્કાર અને અનુભવોના ટાંકણા જ્યારે તેના પર ફરે છે, ત્યારે તેનું ઘડતર થાય છે. એક સામાન્ય બાળક જ્યારે ભણી-ગણીને સજ્જન નાગરિક કે મહાપુરુષ બને છે, ત્યારે સમાજ તેને વંદન કરે છે. લોકો તેના હાડચામને નહીં, પણ તેનામાં આવેલા ‘આકાર’ એટલે કે તેના ‘ગુણો’ ને નમન કરે છે.
કાવ્ય પંક્તિ:
પથ્થર બનીને જીવશો તો ઠોકર ખાશો સદા,
મૂર્તિ બનીને જીવશો તો પૂજાશો સદા.
ટાંકણાના ઘા ખમી જે આકાર ધારણ કરે,
એ જ પથ્થર જગતમાં દેવ બનીને અવતરે.
દ્રષ્ટિકોણનું પરિવર્તન
આપણે ઘણીવાર કહીએ છીએ કે “પથ્થર એટલા દેવ પૂજાય છે”, પણ વાસ્તવમાં પથ્થર નથી પૂજાતા, પૂજાય છે એ ભાવ જે એ પથ્થરના આકારમાં છુપાયેલો છે. સોનાના ટુકડાને કોઈ ગળામાં નથી લટકાવતું, પણ જ્યારે સોની તેને ઘાટ આપીને સુંદર ઘરેણું બનાવે છે, ત્યારે તેની કિંમત અને સ્વીકૃતિ વધી જાય છે.
અન્ય એક ઉદાહરણ:
એક વાંસનો ટુકડો જંગલમાં હોય ત્યારે માત્ર લાકડું છે. પણ જ્યારે તેમાં છેદ પાડવામાં આવે, તેને યોગ્ય રીતે કાપવામાં આવે અને તેમાંથી ‘વાંસળી’ બને, ત્યારે તે ભગવાન કૃષ્ણના હોઠને સ્પર્શે છે. એ વાંસળીના સૂરને જગત નમે છે. નમન વાંસને નથી, પણ વાંસમાંથી બનેલી ‘વાંસળી’ ના આકાર અને સંગીતને છે.
નિષ્કર્ષ
આપણું જીવન પણ જો જડ પથ્થર જેવું રહેશે તો કોઈ તેની નોંધ નહીં લે. જો આપણે ઈચ્છીએ કે જગત આપણી કદર કરે, આપણને માન આપે, તો આપણે પરિવર્તિત થવું પડશે. ખરાબ આદતો છોડી, સદગુણોનો આકાર ધારણ કરવો પડશે. યાદ રાખજો, આ દુનિયા બજાર જેવી છે, અહીં વસ્તુની નહીં પણ તેના પર થયેલા નકશીકામની કિંમત અંકાય છે.
જેમ પથ્થરમાંથી મૂર્તિ બનવાની સફર અઘરી છે, તેમ સામાન્ય માણસમાંથી માનવતાવાદી બનવાની સફર પણ કઠિન છે. પણ જે દિવસે તમે તમારા વ્યક્તિત્વને ઘડી નાખશો, તે દિવસે આખું જગત તમારા ચરણોમાં નમશે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ