સિગારેટ પીવી કે ધુમ્રપાન કરવું એ આરોગ્ય માટે ખતરનાક તો છે જ પણ એથી એ વધુ ખતરનાક સિગારેટના ટુકડા અર્થાત સિગારેટ બર્ડ્સ છે. જેને ગમે ત્યાં નાખવાથી પરીઆવરણને ભારે નુકશાન થાય છે એ વાત સામે આવી છે.સિગારેટ પીવાથી માણસના સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર પડે છે એટલું જ નહીં,પર્યાવરણને પણ ઘણું નુકસાન થાય છે, જેના વિશે કોઈ વિચારતું નથી. સિગારેટ પીધા પછી લોકો અહીં-તહીં સિગારેટના ટુકડાઓ ફેંકે છે.તેના ટુકડાઓ ઘણું નુકસાન કરે છે.
એક અહેવાલ મુજબ વિશ્વમાં દર સેકન્ડે, 137 સિગારેટના બટ્સ જમીન પર ફેંકાય છે જે વાસ્તવમાં પર્યાવરણ પર ખૂબ જ નોંધપાત્ર અસર કરે છે. સિગારેટમાં રહેલા હજારો હાનિકારક અને ક્યારેક કાર્સિનોજેનિક પદાર્થોને કારણે એક સિગારેટનું બટ પાણીને દૂષિત કરી શકે છે.
સિગારેટ ફિલ્ટર વિશ્વભરમાં કચરા તરીકે મનાય છે. ફુટપાથ, હાઇકિંગ ટ્રેઇલ અથવા બીચ પર બટસ ટુકડા મળી જાય. ખરેખર એ પશુ, પક્ષીઓ અને મનુષ્ય માટે ખુબજ નુકશાન કારક છે.તેમાં રહેલ તેના નિકોટિન અને સેલ્યુલોઝ એ પક્ષીઓ માટે ખતરો બની શકે છે. છોડવામાં આવેલ સિગારેટ ફિલ્ટરને પીક મારવાથી અથવા ખાવાથી, પક્ષીઓ ઉબકા, ઉલટી, હુમલા અને મૃત્યુનું પણ જોખમ ધરાવે છે.
વિજ્ઞાનીઓએ અહેવાલ જણાવે છે કે શહેરના પક્ષીઓએ તેમના માળામાં ફેંકી દેવામાં આવેલા સિગારેટના બટ્ટો ટુકડાઓનો ઉપયોગ કરે છે જે પોતાના માટે અને તેના બચ્ચાઓ માટે નુકશાન કારક છે.માળો બાંધવાની મોસમ દરમિયાન પક્ષીઓ તેમની ચાંચમાં સિગારેટ બટ્સ,કુંદો લઈ જતા હોય છે ત્યારે આ પક્ષીઓ ઝેરના સંપર્કમાં આવે છે જે આનુવંશિક નુકસાન કરે છે જે તેમને કેન્સર તરફ દોરી જાય છે.
સિગારેટ બટ્સ જોખમી કચરા છે:-
સિગારેટના બટ્સમાં નિકોટિન, આર્સેનિક, લીડ , કોપર, ક્રોમિયમ, કેડમિયમ અને પોલઆરામેટિક હાઇડ્રોકાર્બન્સ (પીએએએચ) વિવિધ સહિતના ઘણા ઝેરી સંયોજનો મળ્યાં છે.
આમાંના કેટલાક ઝેરો પાણીમાં ઓગળશે અને જલીય જીવસૃષ્ટિને અસર કરશે, જ્યાં પ્રયોગો દર્શાવે છે કે તેઓ વિવિધ પ્રકારના મીઠા પાણીના ઍક્વાર્ટિબેટ્સને મારી નાખે છે. તાજેતરમાં જ, બે માછલીની જાતો (ખારા પાણીની ટોચ અને મીઠા પાણીની મીઠાઈ) પર લાદેલા વપરાયેલી સિગારેટના પીળાંઓની અસરોની ચકાસણી કરતી વખતે, સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે ખુલ્લા માછલીઓના અડધાથી વધારેને હટાવવા માટે એક લિટર પાણીનો સિગારેટ બટડો પૂરતો હતો. માછલીના મૃત્યુ માટે આ સિગારેટનું ઝેરી તત્વ જવાબદાર છે .
નવા સંશોધનો સૂચવે છે કે છોડવામાં આવેલી સિગારેટના બટ્સ વનસ્પતિ,છોડના વિકાસને પણ અવરોધે છે.
એંગ્લિયા રસ્કિન યુનિવર્સિટીની આગેવાની હેઠળના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે માટીમાં કુંદોની હાજરીએ અંકુરણની સફળતા અને ક્લોવરની અંકુરની લંબાઈ અનુક્રમે 27% અને 28% ઘટાડી.ઘાસ માટે, અંકુરણની સફળતામાં 10% અને અંકુરની લંબાઈ 13% ઘટી છે.
અંદાજિત 4.5 ટ્રિલિયન બટ્સ દર વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે કચરો પડે છે જે તેમને ગ્રહનું પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણનું સૌથી વ્યાપક સ્વરૂપ બનાવે છે, અભ્યાસમાં જણાવાયું છે.સિગારેટના મોટા ભાગના બટ્સમાં સેલ્યુલોઝ એસીટેટ ફાઇબરનું બનેલું ફિલ્ટર હોય છે, જે બાયોપ્લાસ્ટિકનો એક પ્રકાર છે. સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે બિન-ધૂમ્રપાન કરાયેલી સિગારેટના ફિલ્ટર્સનો છોડના વિકાસ પર લગભગ સમાન અસર વપરાયેલી ફિલ્ટર્સ જેવી જ છે, જે દર્શાવે છે કે છોડને નુકસાન ફિલ્ટર દ્વારા જ થાય છે, તમાકુના સળગવાથી છોડવામાં આવતા વધારાના ઝેર વિના પણ.
એક 2002 ના અંદાજ પ્રમાણેઅમેરિકામાં વર્ષમાં વેચવામાં આવેલી ફિલ્ટર સિગારેટની સંખ્યા વૈશ્વિક સ્તરે 5.6 ટ્રિલિયનની હતી. તેમાંથી, લગભગ 845,000 ટન વપરાયેલી ફિલ્ટર્સને કચરા તરીકે છોડવામાં આવે છે, પવન દ્વારા દબાણ કરવામાં આવે છે અને પાણી દ્વારા વહન કરવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, સિગરેટ બટ્સ દર વર્ષે દરિયાકિનારાથી 1 મિલિયન સિગારેટના બટ્સમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે. વિકાસશીલ દેશોમાં આશરે 40 ટકા પુખ્ત પુરુષો ધૂમ્રપાન કરે છે, કુલ 900 મિલિયન ધૂમ્રપાન કરનારાઓ માટે – અને તે સંખ્યા હજુ દર વર્ષે વધી રહી છે.
જાણીને નવાઈ લાગશે કે કોર્વિડ ક્લીનિંગ નામની સ્વીડનની કંપની અનોખું કામ કરી રહી છે.હવે કાગડાઓએ સિગરેટના ટુકડાઓને સાફ કરવાનું કામ સંભાળી લીધું છે.કંપની ઘણા કાગડાઓને સિગારેટના ટુકડા ઉપાડવાની તાલીમ આપી રહી છે. તેના બદલામાં તે તેમને ભોજન આપશે.કાગડાઓની આદત જ છે કે તેઓ અહીં-તહીંથી વસ્તુઓ ઉપાડતા રહે છે. આવી સ્થિતિમાં તેમને ખાસ ટ્રેનિંગ આપવામાં આવી રહી છે, જેથી તેઓ જમીન પર પડેલી સિગારેટનો બટ ઉઠાવીને કચરામાં ફેંકી શકે.
ગાર્ડિયન વેબસાઇટના રિપોર્ટ અનુસાર કંપનીના માલિક ગુંથર હેન્સેનને જણાવ્યું હતું કે કાગડાઓ એકબીજા પાસેથી ઝડપથી શીખે છે, તેથી તેમને અન્ય પક્ષીઓ કરતાં શીખવવું સરળ છે. તેમણે કહ્યું કે કાગડાના કિસ્સામાં, તેઓ જે ગળી રહ્યા છે તેનું ખૂબ ધ્યાન રાખે છે. આવી સ્થિતિમાં, સિગારેટના ટુકડા ખાવાની સંભાવના પણ ખૂબ ઓછી છે.
અહેવાલો અનુસાર કાગડાઓ સિગારેટના ટુકડા ઉપાડીને કચરાના ડબ્બામાં નાખી દે છે અને બદલામાં તેમને ખાવા માટે મગફળી આપવામાં આવે છે. આ રીતે તેઓ ટ્રેન થઈ રહ્યા છે. અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ન્યૂ કેલોડિયન કાગડાઓની પ્રજાતિ ખૂબ જ ખાસ છે.આ કાગડાઓનું મગજ 7 વર્ષના બાળક જેવું વિચારી શકે છે. તેની બુદ્ધિ બાળક જેવી જ હોય છે. હજુ સુધી ઓપરેશન શરૂ કરવામાં આવ્યું નથી. આ પરીક્ષણના તબક્કામાં છે કારણ કે કંપની એ જોવા માંગે છે કે શું સિગારેટના ટુકડા ઉપાડવાથી કાગડાઓના સ્વાસ્થ્ય પર કોઈ ખરાબ અસર પડશે!
આનો ઉપાય એ છે કે
અલબત્ત, “બટ પોલ્યુશન” રોકવાનો માર્ગ એ છે કે માનવ આદત તરીકે ધૂમ્રપાનને લુપ્ત કરવું અથવા બટ્સ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.
બીજી બાજુ સિગારેટના ઠૂંઠાંમાંથી પણ અઢળક કમાણી કરી શકાય છે એવુ ઉત્તર પ્રદેશના નોઇડાના યુવાન નમન ગુપ્તાએ સાબિત કરી બતાવ્યું છે. આ યુવાને એક સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કર્યું છે. જેમાં તે ભારતભરમાંથી સિગારેટ વેસ્ટ એકઠા કરે છે અને તેમાંથી મોસ્કિટો રિપેલેન્ટ, કી-ચેઇન, તકિયા, કુશન અને ટેડીબેર જેવી વસ્તુઓ બનાવે છે.
કોડ એફર્ટ સ્ટાર્ટઅપે બે વર્ષમાં 20 રાજ્યનાં 220 શહેરમાંથી 30 કરોડ સિગારેટ-ફિલ્ટર એકઠાં કર્યાં છે.જેમાં તે ભારતભરમાંથી સિગારેટ વેસ્ટ એકઠા કરે છે અને તેમાંથી મોસ્કિટો રિપેલેન્ટ, કી-ચેઇન, તકિયા, કુશન અને ટેડીબેર જેવી વસ્તુઓ બનાવે છે. નમન ગુપ્તાની કંપની કોડ એફર્ટ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ સિગારેટ વેસ્ટના બદલામાં એક કિલો દીધી રૂ. 800 સુધીના ભાવ ચૂકવે છે. કોડ એફર્ટ સિગારેટ વેસ્ટનું રિસાઈકલિંગ કરતી ભારતની એકમાત્ર કંપની છે.
તેમણે જણાવ્યું છે કે, હાલમાં દેશના 20 રાજ્યોના 220 જેટલા શહેરોમાંથી અમે સિગારેટના ઠુંઠા ભેગા કરવાની કામગીરી કરી રહ્યા છીએ. આ માટે અમે 120 જેટલા કોન્ટ્રાક્ટ વેન્ડર્સને અપોઇન્ટ કર્યા છે જે પાનના ગલ્લા, ચાની લારી અથવા દુકાનો તેમજ સ્મોકિંગ ઝોનમાંથી સિગારેટ વેસ્ટ એકઠાં કરે છે અને તેને અમારા સુધી પહોંચાડે છે. આ કામના બદલામાં અમે તેઓને અલગ અલગ કેટેગરી મુજબ રૂ. 10થી લઈને રૂ. 800 પ્રતિ કિલોના ભાવ ચૂકવીએ છીએ.
અત્યાર સુધીમાં 30 કરોડથી વધુ સિગારેટ ફિલ્ટર કલેક્ટ કર્યાછે.આપણે આ યુવાનને સાચા અર્થમાં પરીઆવરણના સફાઈ કામદાર કહી શકીએ.
કંપનીના જણાવ્યા પ્રમાણે, 2500-3000 સિગારેટ પીવાય ત્યારે એક કિલો સિગારેટ વેસ્ટ મળે છે. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોમાં આને લઈને જાગરૂકતા વધુ છે અને એટલે જ ત્યાંથી સૌથી વધુ કલેક્શન થાય છે. નમનના જણાવ્યા પ્રમાણે આ ત્રણ રાજયોમાંથી જ પચાસ ટકા જેટલું કલેક્શન મળી રહે છે.
અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે સિગારેટના ફિલ્ટરને નાશ થતાં આશરે 10 વર્ષ લાગે છેઆ અંગે નમને જણાવ્યું કે, હું કોલેજમાં હતો ત્યારે મારી સાથેના અમુક મિત્રો સિગારેટ પીતા હતા અને તેનું ફિલ્ટર રસ્તા પર ફેંકી દેતા હતા. આ ઉપરાંત ચાની લારી પર કે પછી જાહેર જગ્યા પર આપણે સિગારેટ વેસ્ટ જોવા મળતા હોય છે. આના નિકાલ અંગે જ્યારે સર્ચ કર્યું તો અનેક સ્ટડી સામે આવ્યા અને જાણવા મળ્યું કે આ પ્રકારના કચરાને ડિસ્પોઝ થતાં લગભગ 10 વર્ષ જેટલો સમય લાગે છે. ત્યાર બાદ આના રિસાયકલિંગ વિષે જાણ્યું તો ખબર પડી કે ભારતમાં તો આના માટે કોઈ મિકેનિઝમ જ નથી. અમેરિકા, યુરોપ જેવા વિકસિત રાષ્ટ્રોમાં પણ આને લગતી ખૂબ જ મર્યાદિત પ્રવૃત્તિઓ થાય છે. આ વાતને ધ્યાનમાં રાખી અને અમને આ વિચાર આવ્યો કે ભારતમાં આવું કંઈક કરવું જોઈએ. આ લેખ વાંચ્યા પછી સિગારેટના વધેલા ટુકડા ગમે ત્યાં ફેંકતા પહેલા વિચાર કરજો.
