ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ, રાષ્ટ્રપતિ,મહાન ફિલોસોફર,વાઇસ ચાન્સેલર અને ભારત રત્ન એવાડો. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનને આજે દેશ એક વિરલ વિભૂતિ તરીકે ગૌરવ ભેર ઓળખે છે.5 મી સપ્ટેમ્બરે ભારતના બીજા રાષ્ટ્રપતિ ડો. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનની જન્મજયંતિ છે, જેને શિક્ષક દિવસ તરીકે ઉજવાય છે
શિક્ષક દિવસનો ઈતિહાસ આપણા દેશમાં શિક્ષક દિવસની ઉજવણીની શરૂઆત વર્ષ 1962માં ડૉ. રાધાકૃષ્ણનના રાષ્ટ્રપતિ બનવા સાથે થઈ હતી. હકીકતમાં, આ વર્ષે તેના વિદ્યાર્થીઓએ તેનો જન્મદિવસ ઉજવવાની મંજૂરી માંગી હતી. આ અંગે રાધા કૃષ્ણને કહ્યું કે મારો જન્મદિવસ ઉજવવાને બદલે તેઓ આ દિવસને સમગ્ર દેશમાં શિક્ષકોના સન્માનમાં શિક્ષક દિવસ તરીકે ઉજવે તો મને ગર્વ થશે. આ રીતે, દેશમાં પ્રથમ વખત, 5 સપ્ટેમ્બર 1962 ના રોજ, ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનના જન્મદિવસ નિમિત્તે, શિક્ષક દિવસની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.
ડો. રાધાકૃષ્ણનનો જન્મ વર્ષ 1888માં તમિલનાડુના તિરુતાની ગામમાં એક ગરીબ પરિવારમાં થયો હતો.ડો. રાધાકૃષ્ણન બાળપણથી જ અભ્યાસમાં હોશિયાર હતા અને તેમને ઘણી શિષ્યવૃત્તિ મળી હતી. તેણે તિરુપતિની શાળામાં અભ્યાસ કર્યો અને પછી વેલ્લોર જતા રહ્યા.
તે નાનપણથી જ અભ્યાસમાં ખૂબ જ ઝડપી હતો. તેમણે ફિલોસોફીમાં એમએ કર્યું અને 1916માં ફિલોસોફીના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર તરીકે મદ્રાસ રેસીડેન્સી કોલેજમાં ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. થોડા વર્ષો પછી તેઓ પ્રોફેસર બન્યા. તેમની અદભૂત શિક્ષણ કૌશલ્યને કારણે, ઘણી ભારતીય યુનિવર્સિટીઓ ઉપરાંત, કોલંબો અને લંડન યુનિવર્સિટીએ પણ પ્રમાણભૂત ડિગ્રીઓ એનાયત કરી.ડૉ. રાધાકૃષ્ણને મદ્રાસની ક્રિશ્ચિયન કૉલેજમાં ફિલોસોફીનો અભ્યાસ કર્યો. તેઓ ભારતના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીના મહાન ફિલોસોફરમાંના એક ગણાયછે.
તેમની ડિગ્રી પૂર્ણ કર્યા પછી, ડૉ. રાધાકૃષ્ણન મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી કૉલેજમાં ફિલોસોફીના પ્રોફેસર બન્યા. થોડા દિવસો સુધી અહીં ઉછર્યા પછી, તેમણે મૈસૂર યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર તરીકે બાળકોને ફિલોસોફી શીખવી.
આઝાદી પછી, તેમણે ઘણા મહત્વપૂર્ણ પદો પર કામ કર્યું અને પેરિસમાં યુનેસ્કો સંસ્થાની કાર્યકારી સમિતિના અધ્યક્ષ પણ બનાવવામાં આવ્યા. તેમણે 1949 થી 1952 સુધી રશિયામાં ભારતના રાજદૂત તરીકે પણ સેવા આપી હતી. આ પછી, વર્ષ 1952 માં, તેઓ ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાયા અને પછી તેઓ રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. બાદમાં તેમને ભારત રત્ન પણ આપવામાં આવ્યો હતો.
ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ તરીકે અને 1962 થી 1967 સુધી ભારતના બીજા રાષ્ટ્રપતિ તરીકે સેવા આપી હતી.ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે રાધાકૃષ્ણનને 10,000 રૂપિયાનો પગાર મળ્યો હતો. તેમાંથી તેણે માત્ર 2,500 રૂપિયા રાખ્યા અને બાકીની રકમ દર મહિને પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય રાહત ફંડમાં દાન કરી દીધી, તેઓ 1949થી 1952 સુધી સોવિયત સંઘમાં ભારતના રાજદૂત પણ હતા. ડૉ. રાધાકૃષ્ણને 1939થી 1948 સુધી બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીના ચોથા વાઇસ ચાન્સેલર તરીકે પણ સેવા આપી હતી. તેમને 1984માં મરણોત્તર ભારત રત્ન એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.તેમણે આંધ્ર યુનિવર્સિટી (1931-1936), બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી (1939-1948) અને દિલ્હી યુનિવર્સિટી (1953-1962)ના કુલપતિ તરીકે સેવા આપી હતી.
1931 માં, બ્રિટનના ભૂતપૂર્વ રાજા, કિંગ જ્યોર્જ પંચમ દ્વારા તેમના નોંધપાત્ર શૈક્ષણિક યોગદાન માટે તેમને નાઈટ આપવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ સર સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન તરીકે જાણીતા બન્યા હતા. આઝાદી પછી, તેઓ ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા.
તેઓ 1946માં બંધારણ સભામાં ચૂંટાયા હતા અને યુનેસ્કો અને મોસ્કોમાં ભારતના રાજદૂત તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ 1952માં ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને 1962માં રાષ્ટ્રપતિ પણ હતા.
રાધાકૃષ્ણનને 1954માં ભારત રત્ન, 1963માં ઓર્ડર ઓફ મેરિટ અને 1975માં ટેમ્પલટન એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમણે ટેમ્પલટન પુરસ્કારની રકમ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીને દાનમાં આપી.શિક્ષણમાં તેમના યોગદાનની માન્યતામાં, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીએ તેમના સન્માનમાં રાધાકૃષ્ણન ચેવેનિંગ શિષ્યવૃત્તિ અને રાધાકૃષ્ણન મેમોરિયલ પ્રાઈઝ આપવાનું શરૂ કર્યું.
સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન તેમની પ્રતિભાને કારણે ઘણા મોટા હોદ્દા પર રહ્યા. આટલું જ નહીં, તેમણે સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને રાષ્ટ્રપતિનું પદ પણ સંભાળ્યું હતું. તેઓ રાજ્યસભાના સૌથી કાર્યક્ષમ અધ્યક્ષ તરીકે પણ જાણીતા હતા, એક યુક્તિથી પક્ષમાં હોય કે વિરોધમાં, તેઓ ચૂપ રહેતા હતા. તેઓ દેશના એકમાત્ર એવા રાષ્ટ્રપતિ હતા જેમણે બે યુદ્ધો જોયા હોય અને બે રખેવાળ વડા પ્રધાનોને શપથ લેવડાવ્યા હોય. ડો. સર્વપલ્લીને લોકો પ્રેમ અને આદરથી પ્રોફેસર સાહેબ કહીને બોલાવતા હતા. આજે અમે તમને ડૉક્ટર સાહેબના જીવન સાથે જોડાયેલી એક એવી ઘટના વિશે જણાવીશું, જે તમે ભાગ્યે જ સાંભળી હશે, જો તમે ભાષણ આપવા જઈ રહ્યા છો, તો અવશ્ય તેનો ઉલ્લેખ કરો. પછી જુઓ કે શ્રોતાઓને તમારી વાતમાં કેટલો રસ પડશે.
સ્વામી વિવેકાનંદ પછી અમેરિકનો જો કોઈ ભારતીયની પ્રશંસા કરતા હોય તો તેનું નામ ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન હતું. વર્ષ 1926માં જ્યારે ડૉ. સાહેબે અમેરિકાની હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ભારતીય ફિલસૂફી અંગ્રેજીમાં પશ્ચિમી શૈલીમાં સમજાવવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેમને એક સાથે ત્રણ બાબતો યાદ આવી. પહેલા સ્વામી વિવેકાનંદનું તે ભાષણ, પછી ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પછી આ દાર્શનિક નેતા સ્વામી વિવેકાનંદના દેશમાંથી આવ્યા હતા. બીજા દિવસના અખબારો ડો. રાધાકૃષ્ણનના નિવેદન અને વિશ્લેષણથી છવાયેલા હતા, દરેક જણ તેને વાંચવા માટે આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા હતા. વર્ષ 1926માં ડૉ.રાધાકૃષ્ણને “ધ હિન્દી વ્યૂ ઑફ લાઈફ” નામનું પુસ્તક લખ્યું, આ પુસ્તકો દ્વારા પશ્ચિમી દેશોમાં ડૉ.સાહેબના વખાણ થવા લાગ્યા.આવી વિરલ વ્યક્તિત્વ આજે શિક્ષક સમાજ માટે પ્રેરણા રૂપ બની રહેશે.
લેખક:દીપક જગતાપ