પ્રસ્તાવના:
ભારતીય સિનેમાનો ઇતિહાસ અનેક એવી ફિલ્મોથી ભરેલો છે જેણે માત્ર મનોરંજન જ નથી પૂરું પાડ્યું, પરંતુ પ્રેક્ષકોના માનસપટ પર એક કાયમી છાપ છોડી છે. ૧૯૬૦નો દાયકો હિન્દી ફિલ્મો માટે ‘ગોલ્ડન ઈરા’ (સુવર્ણ યુગ) ગણાય છે. આ એ સમય હતો જ્યારે રોમેન્ટિક ફિલ્મોની સાથે સાથે સસ્પેન્સ થ્રિલર ફિલ્મોએ પણ પોતાની એક અલગ ઓળખ ઉભી કરી હતી. આ શ્રેણીમાં ૩૧ માર્ચ ૧૯૬૭નો દિવસ અત્યંત મહત્વનો છે, કારણ કે આ દિવસે રૂપેરી પડદે એક એવી ફિલ્મ રજૂ થઈ હતી જેણે રહસ્ય, રોમાંચ અને સંગીતનો ત્રિવેણી સંગમ રચ્યો હતો.
એ ફિલ્મ એટલે—’અનિતા’.
૧. રાજ ખોસલા અને સાધનાની ‘સસ્પેન્સ ટ્રાયોલોજી’
જ્યારે આપણે ફિલ્મ ‘અનિતા’ વિશે વાત કરીએ છીએ, ત્યારે તેના દિગ્દર્શક રાજ ખોસલા અને મુખ્ય અભિનેત્રી સાધનાના અતૂટ જોડાણને યાદ કરવું જ પડે. હિન્દી સિનેમામાં રાજ ખોસલાને ‘સસ્પેન્સના માસ્ટર’ માનવામાં આવતા હતા. તેમણે સાધના સાથે મળીને ત્રણ અદભૂત ફિલ્મોની એક શ્રેણી બનાવી હતી, જેને આજે આપણે ‘સસ્પેન્સ ટ્રાયોલોજી’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.
વો કૌન થી? (૧૯૬૪): આ શ્રેણીની પ્રથમ ફિલ્મ હતી. બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ પડદા પર સાધનાની એ રહસ્યમયી સ્મિત અને મનોજ કુમારની અદાકારીએ જાદુ કર્યો હતો. ‘લગ જા ગલે’ ગીત આજે પણ અમર છે.
મેરા સાયા (૧૯૬૬): આ શ્રેણીની બીજી ફિલ્મ, જેમાં સાધનાનો ડબલ રોલ હતો. સુનિલ દત્ત સાથેની આ ફિલ્મે રહસ્યની પરાકાષ્ઠા વટાવી હતી.
અનિતા (૧૯૬૭): ૩૧ માર્ચ ૧૯૬૭ના રોજ રજૂ થયેલી આ ફિલ્મ આ ટ્રાયોલોજીનો અંતિમ પડાવ હતી. અગાઉની બે ફિલ્મો બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટમાં સફળ રહી હતી, જ્યારે ‘અનિતા’ રંગીન (Eastmancolor) પડદે સસ્પેન્સ લઈને આવી હતી.
૨. ફિલ્મની સ્ટાર કાસ્ટ અને પાત્રો
’અનિતા’માં મનોજ કુમાર અને સાધનાની જોડી ફરી એકવાર પડદા પર ચમકી હતી.
મનોજ કુમાર: આ એ સમય હતો જ્યારે મનોજ કુમાર હજુ ‘ભારત કુમાર’ તરીકે પ્રસ્થાપિત થયા નહોતા. તેઓ એક રોમેન્ટિક અને ડેશિંગ હીરો તરીકે જાણીતા હતા. આ ફિલ્મમાં તેમણે નીરજ નામનો રોલ કર્યો છે, જે પોતાની પ્રિયતમા અનિતાના મોતના રહસ્યને ઉકેલવા મથે છે.
સાધના: સાધના એટલે સુંદરતા અને અભિનયનો પર્યાય. તેમની ‘સાધના કટ’ હેરસ્ટાઈલ તે સમયે આખા ભારતમાં પ્રચલિત હતી. ‘અનિતા’માં તેમણે રહસ્યમયી નાયિકા તરીકે જે જીવંત અભિનય કર્યો છે, તે જોવા જેવો છે.
૩. પ્લોટ અને સસ્પેન્સનું તાણું-વાણું
ફિલ્મની વાર્તા નીરજ (મનોજ કુમાર) અને અનિતા (સાધના) ની આસપાસ ફરે છે. નીરજ અને અનિતા પ્રેમમાં હોય છે અને લગ્ન કરવા ઈચ્છે છે, પરંતુ અનિતાના પિતા (સજ્જન) આ લગ્નની વિરુદ્ધ હોય છે. અચાનક સમાચાર મળે છે કે અનિતાએ આત્મહત્યા કરી લીધી છે. નીરજ આ વાત માનવા તૈયાર નથી થતો. જેમ જેમ વાર્તા આગળ વધે છે, તેમ તેમ નીરજને અનિતા જીવિત હોવાના પુરાવા મળતા જાય છે, પણ તેને જે મળે છે તે માત્ર એક પરછાયો હોય છે.
રાજ ખોસલાએ કેમેરા એન્ગલ્સ અને લાઇટિંગનો એવો ઉપયોગ કર્યો હતો કે પ્રેક્ષકો સીટ સાથે જકડાઈ રહેતા. ફિલ્મના અંત સુધી રહસ્ય અકબંધ રહે છે કે શું અનિતા ખરેખર મરી ગઈ છે કે તે કોઈ મોટું ષડયંત્ર છે?
૪. સંગીતની મધુરતા: લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ અને મોહમ્મદ રફી
’અનિતા’ ફિલ્મની સફળતામાં સંગીતનો ફાળો સિંહફાળો છે. લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની જોડીએ આ ફિલ્મમાં કર્ણપ્રિય સંગીત પીરસ્યું હતું. ફિલ્મના ગીતો માત્ર ગીતો નથી, પણ વાર્તાને આગળ વધારવાનું માધ્યમ છે.
’તુમ બિન જાઉં કહાં’: આ ગીત આ ફિલ્મની જાન છે. મોહમ્મદ રફીના અવાજમાં ગવાયેલું આ ગીત આજે પણ એટલું જ લોકપ્રિય છે. જોકે, ઘણાને એ નથી ખબર કે આ જ ગીત કિશોર કુમારે ફિલ્મ ‘પ્યાર કા મોસમ’ માં પણ ગાયું હતું, પરંતુ રફી સાહેબનું વર્ઝન ‘અનિતા’ ફિલ્મની ઓળખ બની ગયું છે.
’સામને મેરે પલકોં પર’: રોમેન્ટિક મૂડનું આ ગીત મનોજ કુમાર અને સાધનાની કેમેસ્ટ્રીને સુંદર રીતે રજૂ કરે છે.
’કરિબ આયે નજર’: લતા મંગેશકરના અવાજમાં આ ગીત રહસ્યમયી આભા ઉભી કરે છે.
૫. ૩૧ માર્ચનું મહત્વ અને સિનેમાનું પરિવર્તન
૩૧ માર્ચ એ નાણાકીય વર્ષનો અંતિમ દિવસ હોઈ શકે છે, પણ સિનેમાના ચાહકો માટે તે ‘અનિતા’ જેવી માસ્ટરપીસના જન્મનો દિવસ છે. આ ફિલ્મ એ સાબિતી હતી કે ભારતીય પ્રેક્ષકો માત્ર નાચ-ગાણા વાળી ફિલ્મો જ નહીં, પણ બુદ્ધિગમ્ય રહસ્ય કથાઓને પણ એટલો જ પ્રેમ આપે છે.
વર્ષો પછી, ૩૧ માર્ચ ૨૦૦૦ ના રોજ ‘હેરા ફેરી’ જેવી કોમેડી કલ્ટ ફિલ્મ પણ રિલીઝ થઈ હતી, પરંતુ ૧૯૬૦ના દાયકાની વાત કરીએ તો ‘અનિતા’ એ ક્લાસિકિઝમનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. તે સમયે સ્પેશિયલ ઇફેક્ટ્સ નહોતી, છતાં માત્ર દિગ્દર્શન અને અભિનયના જોરે પ્રેક્ષકોને ડરાવવા અને રોમાંચિત કરવા એ મોટી વાત હતી.
૬. રાજ ખોસલાની દિગ્દર્શન કળા
રાજ ખોસલાની ખાસિયત એ હતી કે તેઓ ગીતોનું ફિલ્માંકન ખૂબ જ ભવ્ય રીતે કરતા હતા. ‘અનિતા’ માં પણ આઉટડોર લોકેશન્સ અને આર્કિટેક્ચરનો જે રીતે ઉપયોગ થયો છે, તે ફિલ્મની થીમને વધુ ઘેરી બનાવે છે. રહસ્યમયી બંગલાઓ, અંધારી ગલીઓ અને વરસાદી રાત—આ બધું જ ‘અનિતા’ ને એક યાદગાર અનુભવ બનાવે છે.
નિષ્કર્ષ:
આજે જ્યારે આપણે આધુનિક થ્રિલર ફિલ્મો જોઈએ છીએ, ત્યારે ‘અનિતા’ જેવી ફિલ્મો જોવી એ એક અલગ જ લ્હાવો છે. ૩૧ માર્ચ ૧૯૬૭ ના રોજ શરૂ થયેલી આ ફિલ્મની સફર આજે ૫૦ થી વધુ વર્ષો પછી પણ ચાલુ છે. સાધનાની એ રહસ્યમયી છબી અને મનોજ કુમારની શોધખોળ આપણને એક એવા યુગમાં લઈ જાય છે જ્યાં ફિલ્મો માત્ર મનોરંજન નહીં, પણ એક કળા હતી. ‘અનિતા’ એ રાજ ખોસલા અને સાધનાની એ સુવર્ણ ટ્રાયોલોજીનો એક ચમકતો સિતારો છે, જે હંમેશા સિનેમાના આકાશમાં ઝળહળતો રહેશે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે (લેખક, કવિ, સાહિત્યકાર)