ભારતની નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 ના લક્ષ્યાંકોને અનુસરીને, ગુજરાતે શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તનનો પ્રારંભ કર્યો છે.
ગુજરાત સરકારે રાજ્યની ધોરણ 1 થી 8 ની તમામ શાળાઓમાં 360 ડિગ્રી સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન માળખું લાગુ કરવાનો મહત્વનો નિર્ણય લીધો છે. આ નવી પદ્ધતિ માત્ર લેખિત પરીક્ષાના ગુણાંક પર આધારિત નહીં રહે, પરંતુ વિદ્યાર્થીના સર્વાંગી વિકાસ, એટલે કે જ્ઞાન, કૌશલ્ય, મૂલ્યો, અને વર્તનનું પણ મૂલ્યાંકન કરશે. નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 અને રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખાના માર્ગદર્શન હેઠળ લેવાયેલો આ નિર્ણય, શિક્ષણને પરીક્ષા-કેન્દ્રિત બનાવવાને બદલે જીવન માટે જરૂરી કૌશલ્યો વિકસાવવા પર ભાર મૂકશે. આ પહેલ “જેવું શિક્ષણ, તેવું મૂલ્યાંકન” ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.
ગુજરાત સરકારે શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા અને બાળકોના સર્વાંગી વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ધોરણ 1 થી 8 માં 360 ડિગ્રી સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન માળખું અમલમાં મૂકવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ નવી પદ્ધતિમાં વિદ્યાર્થીઓના ગુણાત્મક અને શૈક્ષણિક પ્રદર્શન ઉપરાંત તેમના બોધાત્મક, ભાવનાત્મક અને મનોગામિક પાસાઓનું પણ મૂલ્યાંકન થશે. શિક્ષક, વિદ્યાર્થી, સહપાઠી અને વાલીઓ દ્વારા તૈયાર થનાર ‘હોલિસ્ટિક પ્રોગ્રેસ કાર્ડ’ (HPC) વિદ્યાર્થીની પ્રગતિનું સંપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ કરશે. આ પહેલથી ગોખણપટ્ટીને બદલે સર્જનાત્મકતા અને જીવન માટે જરૂરી કૌશલ્યો વિકસશે.
અત્યાર સુધી, વિદ્યાર્થીઓનું મૂલ્યાંકન મુખ્યત્વે લેખિત પરીક્ષાઓ અને ગુણાંક પર આધારિત હતું. પરંતુ આ નવી પદ્ધતિમાં, વિદ્યાર્થીઓની માત્ર શૈક્ષણિક સિદ્ધિઓ જ નહીં, પણ તેમના વર્તન, સહકાર, મૂલ્યો અને અભિગમનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. આ માળખું બોધાત્મક (જ્ઞાન અને સમજ), ભાવનાત્મક (વલણ અને મૂલ્યો), અને મનોગામિક (શારીરિક કૌશલ્યો) જેવા પાસાઓને આવરી લેશે. આનાથી શિક્ષણ માત્ર પરીક્ષા પૂરતું સીમિત નહીં રહે, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓના સમગ્ર જીવનને તૈયાર કરવા માટે ઉપયોગી બનશે.
મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયામાં કોણ સામેલ હશે?
આ નવી પદ્ધતિની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં ચાર વ્યક્તિઓ દ્વારા મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે, જેથી વિદ્યાર્થીની પ્રગતિનું સર્વાંગી પ્રતિબિંબ મળે.
- શિક્ષક દ્વારા મૂલ્યાંકન: શિક્ષક વિદ્યાર્થીના શૈક્ષણિક પ્રદર્શન, વર્ગખંડની પ્રવૃત્તિઓ અને વર્તનનું અવલોકન કરીને મૂલ્યાંકન કરશે.
- સહપાઠી દ્વારા મૂલ્યાંકન: વિદ્યાર્થીઓ એકબીજાના સહકાર, ટીમ વર્ક અને પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કરશે. આનાથી જવાબદારી અને પરસ્પર સમજણ વધશે.
- વાલીઓ દ્વારા મૂલ્યાંકન: વાલીઓ ઘરના વાતાવરણ, બાળકના રસ અને શોખ વિશે પ્રતિસાદ આપશે.
- સ્વ-મૂલ્યાંકન: વિદ્યાર્થીઓ પોતે પણ પોતાની શક્તિઓ અને સુધારાના ક્ષેત્રોનું મૂલ્યાંકન કરશે. આનાથી સ્વ-જાગૃતિ અને આત્મવિશ્વાસ વધશે.
હોલિસ્ટિક પ્રોગ્રેસ કાર્ડ (HPC)
આ તમામ મૂલ્યાંકનોને HPC માં એકીકૃત કરવામાં આવશે. આ કાર્ડ માત્ર એક પરિણામ પત્રક નહીં, પરંતુ વિદ્યાર્થીની પ્રગતિ અને વિકાસનું દર્પણ બનશે. તે ગોખણપટ્ટીને બદલે સર્જનાત્મકતા, સહકાર અને વિચારશીલતા જેવા કૌશલ્યોને પ્રોત્સાહન આપશે.
આ નિર્ણય મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ અને શિક્ષણ મંત્રી ડૉ. કુબેરભાઈ ડીંડોરના નેતૃત્વ હેઠળ લેવાયો છે. આ માટે શિક્ષણવિદ ડૉ. જયેન્દ્રસિંહ જાદવની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી, જેણે ગુજરાતની જરૂરિયાત મુજબનું પ્રગતિ પત્રક તૈયાર કર્યું છે.