ભારતમાં અને ગુજરાતમાં પણ સરકાર અને કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા પ્રાકૃતિક કૃષિને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી ઘઉંની ખેતીને વધુ ટકાઉ અને આર્થિક રીતે સધ્ધર બનાવી શકાય. આ પદ્ધતિ અપનાવવાથી ખેડૂતો આત્મનિર્ભર બની શકે છે અને ઉપભોક્તાઓને શુદ્ધ અનાજ મળી રહે છે.
ઘઉંની ખેતીમાં પ્રાકૃતિક કૃષિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ જમીનની ફળદ્રુપતામાં સુધારો કરવો, પાણીનો વપરાશ ઘટાડવો, અને ખેડૂતની ઉત્પાદન કિંમત ઘટાડીને નફામાં વધારો કરવાનો છે. મુખ્યત્વે, તે ચાર સ્તંભો પર આધારિત છે: બીજામૃત, જીવામૃત, આચ્છાદન (મલ્ચિંગ) અને વાફસા (હવાની હાજરી). આ પદ્ધતિ ઘઉંના પાકને કુદરતી રીતે તંદુરસ્ત બનાવે છે, જેના પરિણામે પોષક તત્વોથી ભરપૂર અને ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન મળે છે.
પ્રાકૃતિક કૃષિ હેઠળ ઘઉંની વાવણી કરતા પહેલા બીજને બીજામૃત (ગાયનું છાણ, ગૌમૂત્ર, ચૂનો અને પાણીનું મિશ્રણ) વડે માવજત કરવામાં આવે છે. આનાથી બીજ રોગમુક્ત બને છે અને તેનું અંકુરણ સારું થાય છે. પાક ઉગ્યા પછી, સમયાંતરે જમીન પર જીવામૃત (ગાયનું છાણ, ગૌમૂત્ર, ગોળ, કઠોળનો લોટ અને માટીનું મિશ્રણ)નો છંટકાવ અથવા રેડવામાં આવે છે. જીવામૃત જમીનમાં સૂક્ષ્મ જીવોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે, જે જમીનને પોચી બનાવીને પોષક તત્વોને પાક માટે ઉપલબ્ધ બનાવે છે. વધુમાં, જમીનને ભેજવાળી રાખવા અને નીંદણ નિયંત્રણ માટે પાકના અવશેષો અથવા સૂકા પાંદડાઓનું આચ્છાદન (મલ્ચિંગ) કરવામાં આવે છે. આ તમામ પદ્ધતિઓ જમીનના બંધારણમાં સુધારો કરીને ઘઉંના મૂળને પૂરતો વિકાસ અને શ્વાસ લેવા માટે વાફસા (એટલે કે જમીનમાં હવાની હાજરી) પૂરો પાડે છે.
ઘઉંની પ્રાકૃતિક ખેતીના અનેકવિધ લાભો છે. સૌથી અગત્યનો ફાયદો એ છે કે તે ખેડૂતની ખેતી ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો કરે છે, કારણ કે તેને બજારમાંથી મોંઘા ખાતરો અને દવાઓ ખરીદવાની જરૂર પડતી નથી. વળી, રાસાયણિક મુક્ત ઘઉંનું ઉત્પાદન થવાથી માનવ સ્વાસ્થ્ય પર પણ સકારાત્મક અસર થાય છે. લાંબા ગાળે, આ પદ્ધતિ જમીનની તંદુરસ્તી અને પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવવામાં મદદરૂપ છે, કારણ કે તે પાણીના પ્રદૂષણને અટકાવે છે અને જમીનના કાર્બન તત્વને વધારે છે.
REPOTER : વીરભદ્ર સિંહ સિસોદીયા. મહીસાગર