સોયા ચંક્સ પ્રોટીનનો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. તેમાં પ્રોટીન સાથે ફાઈબર, કેલ્શિયમ અને આયર્ન જેવા ઘણા જરૂરી પોષક તત્વો પણ હોય છે. આ સ્નાયુઓ અને હાડકાંને મજબૂત રાખવા અને શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને ટેકો આપવામાં મદદ કરે છે.
‘નેશનલ સેન્ટર ફોર કોમ્પ્લિમેન્ટરી એન્ડ ઇન્ટિગ્રેટિવ હેલ્થ (NCCIH)’ અનુસાર, સોયા ચંક્સ કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર ઘટાડવામાં મદદરૂપ છે. તેનાથી મહિલાઓમાં મેનોપોઝ દરમિયાન થતા હોટ ફ્લૅશ (અચાનક તીવ્ર ગરમીનો અનુભવ થવો) માં પણ રાહત મળે છે.
કેટલાક અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે તેનાથી સ્તન કેન્સરનું જોખમ પણ ઓછું થઈ શકે છે. સાથે જ તે હાડકાંને મજબૂત રાખવા અને બ્લડ પ્રેશરને સંતુલિત કરવામાં પણ મદદરૂપ છે.
જોકે, દરેક વ્યક્તિમાં તેની અસર અલગ હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, સંતુલિત માત્રામાં સોયા ચંક્સ સામાન્ય રીતે સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક છે.
તેથી આજે આપણે સોયા ચંક્સ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે-
સોયા ચંક્સમાં કયા કયા પોષક તત્વો જોવા મળે છે?
શું વધુ સોયા ચંક્સ ખાવાથી કોઈ આડઅસર પણ થઈ શકે છે?
કયા લોકોએ સોયા ચંક્સ ન ખાવા જોઈએ?
નિષ્ણાત: ડૉ. અનુ અગ્રવાલ, સિનિયર ક્લિનિકલ ડાયટિશિયન, સ્થાપક- ‘વનડાયટટુડે’
પ્રશ્ન- સોયા ચંક્સમાં કયા કયા પોષક તત્વો જોવા મળે છે?
જવાબ- ‘યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ એગ્રીકલ્ચર (USDA)’ અનુસાર, 100 ગ્રામ સોયા ચંક્સમાં લગભગ 50 ગ્રામ પ્રોટીન હોય છે, જે મસલ બિલ્ડિંગ અને રિકવરી માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક છે. સોયા ચંક્સ શાકાહારી અને વીગન લોકો માટે પ્રોટીનનો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે.
તેમાં કેલ્શિયમ, આયર્ન અને મેગ્નેશિયમ જેવા ઘણા જરૂરી ખનિજો પણ જોવા મળે છે. નીચે આપેલા ગ્રાફિકમાં પાણીમાં પલાળેલા 100 ગ્રામ સોયા ચંક્સની ન્યુટ્રિશનલ વેલ્યુ જુઓ-
પ્રશ્ન- સોયા ચંક્સ કેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે?
જવાબ- સોયાબીનમાંથી તેલ કાઢ્યા પછી બાકી રહેલા ભાગને બારીક પીસી લેવામાં આવે છે. પછી તેને પ્રોસેસ કરીને ‘સોયા ચંક્સ’ બનાવવામાં આવે છે. તેને બનાવવાની પ્રક્રિયા સમજો-
કાચા સોયાબીનમાંથી તેલ કાઢી લીધા પછી બાકી રહેલા ‘ડી-ફેટ્ડ સોયા ફ્લોર’ને પાણી સાથે મિક્સરમાં ભેળવવામાં આવે છે, જેનાથી ઘટ્ટ સ્લરી બને છે.
આ સ્લરી સોયા નગેટ ‘એક્સટ્રુડર કુકિંગ મશીન’માં નાખવામાં આવે છે. તેની અંદર સ્લરીને ઊંચા તાપમાને અને દબાણે રાંધવામાં આવે છે.
મશીન રાંધેલા સોયા પેસ્ટને કટરની મદદથી નાના-નાના ટુકડાઓમાં કાપી નાખે છે.
આ પ્રક્રિયા ઊંચા દબાણમાં થાય છે, જેનાથી સોયા ચંક્સને સ્પોન્જી ટેક્સચર મળે છે.
આ નાના-નાના ટુકડાઓને ડ્રાયરમાં સૂકવી લેવામાં આવે છે.
તેમની ગુણવત્તા તપાસીને અંતે પેક કરીને બજારમાં મોકલી દેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન- સોયા ચંક્સ આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલા ફાયદાકારક છે?
જવાબ- સોયા ચંક્સ એક હાઈ-પ્રોટીન, લો-ફેટ અને ફાઈબરથી ભરપૂર ખોરાક છે, જે શરીરની ઘણી જરૂરિયાતોને પૂરી કરે છે. જેમ કે-
સોયા ચંક્સમાં લગભગ 52% પ્રોટીન હોય છે, જે મસલ્સના ગ્રોથ અને રિપેરિંગમાં મદદ કરે છે.
હાઈ ફાઈબર અને લો ફેટ હોવાને કારણે તેનાથી પેટ લાંબા સમય સુધી ભરેલું રહે છે. આ વજન નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે.
ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL) ઘટાડીને હૃદયના સ્વાસ્થ્યને ટેકો આપે છે.
કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસથી ભરપૂર હોવાને કારણે હાડકાં અને દાંતને મજબૂતી આપે છે.
આયર્નથી ભરપૂર હોવાને કારણે હિમોગ્લોબિનનું સ્તર સુધારવામાં મદદ કરે છે.
તેમાં રહેલું ડાયેટરી ફાઈબર પાચન સુધારે છે.
આ બ્લડ સુગર નિયંત્રિત કરવામાં પણ મદદ કરે છે.
સોયા ચંક્સમાં છોડમાં જોવા મળતું ‘આઇસોફ્લેવોન્સ’ કમ્પાઉન્ડ હોય છે. આ મેનોપોઝમાંથી પસાર થઈ રહેલી મહિલાઓમાં હોટ ફ્લૅશ જેવી સમસ્યાઓને ઓછી કરે છે.
તેમાં રહેલું ફોસ્ફરસ બ્રેઇન ફંક્શન અને મેમરીને સપોર્ટ કરે છે.પ્રશ્ન- સોયા ચંક્સને તમારી ડાયટમાં કેવી રીતે સામેલ કરી શકો છો?
જવાબ- તેને તમારી રોજિંદી ડાયટમાં સરળતાથી સામેલ કરી શકો છો. જેમ કે-
તેનો શાકભાજી તરીકે ઉપયોગ થાય છે.
ચોખામાંથી બનેલી વાનગીઓ જેવી કે, પુલાવ અથવા ફ્રાઈડ રાઇસમાં ઉપયોગ કરી શકાય છે.
તેનો સૂપમાં પણ ઉપયોગ થાય છે.
સોયા ચંક્સને ઉકાળીને સલાડમાં ભેળવી શકાય છે.
તેને શાકભાજી સાથે હળવા શેકીને પણ ખાઈ શકાય છે.
પ્રશ્ન- શું સોયા ચંક્સના વધુ પડતા સેવનથી કોઈ આડઅસરો પણ થઈ શકે છે?
જવાબ- હા, તેના વધુ પડતા સેવનથી કેટલીક આડઅસરો થઈ શકે છે. જેમ કે-
ગેસ
સોજો
અપચો
ઝાડા
કેટલાક લોકોને સોયાથી એલર્જી પણ હોય છે, જેનાથી ખંજવાળ, ફોલ્લીઓ અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. સોયામાં રહેલા ‘ફાઈટોએસ્ટ્રોજન થાઈરોઈડ’થી પીડિત લોકોમાં હોર્મોનલ અસંતુલન થઈ શકે છે.
પ્રશ્ન- એક દિવસમાં કેટલા સોયા ચંક્સ ખાવા સુરક્ષિત છે?
જવાબ- સિનિયર ડાયટિશિયન ડો. અનુ અગ્રવાલ જણાવે છે કે સામાન્ય રીતે એક સ્વસ્થ વ્યક્તિ માટે એક દિવસમાં 25 થી 30 ગ્રામ સોયા ચંક્સ સુરક્ષિત છે. રાંધ્યા પછી આ માત્રા લગભગ ½ થી 1 વાટકી થઈ જાય છે.પ્રશ્ન- શું ડાયાબિટીસના દર્દીઓ સોયા ચંક્સ ખાઈ શકે છે?
જવાબ- હા, તેનો ગ્લાયસેમિક ઇન્ડેક્સ ઓછો હોય છે. તેથી તે બ્લડ સુગર ધીમે ધીમે વધારે છે. આ ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે સારો વિકલ્પ છે.
પ્રશ્ન- શું બાળકોને સોયા ચંક્સ આપવા યોગ્ય છે?
જવાબ- હા, મર્યાદિત માત્રામાં બાળકોને સોયા ચંક્સ આપી શકાય છે. આ તેમની વૃદ્ધિ, સ્નાયુઓના વિકાસ અને હાડકાંને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરે છે. જો બાળકને કોઈ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા હોય તો પહેલા ડોક્ટરની સલાહ ચોક્કસ લો.
પ્રશ્ન- કયા લોકોને સોયા ચંક્સ ન ખાવા જોઈએ?
જવાબ- ડૉ. અનુ અગ્રવાલ જણાવે છે કે કેટલાક લોકો માટે સોયા ચંક્સ નુકસાનકારક હોઈ શકે છે.પ્રશ્ન- માર્કેટમાંથી સોયા ચંક્સ ખરીદતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?
જવાબ- સોયા ચંક્સ ખરીદતી વખતે તેમની ગુણવત્તા પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. આ માટે કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો. જેમ કે-
પેકેટ પર FSSAI નંબર ચોક્કસ જુઓ.
મેન્યુફેક્ચરિંગ અને એક્સપાયરી ડેટ પણ તપાસો.
જુઓ કે પેકેટ સીલબંધ છે કે નહીં.
અજીબ ગંધવાળા સોયા ચંક્સ ખરીદશો નહીં.
બ્રાન્ડેડ અને ભરોસાપાત્ર કંપનીના સોયા ચંક્સ પસંદ કરો.
ઇન્ગ્રેડિયન્ટ લિસ્ટ જુઓ. તપાસો કે તેમાં બિનજરૂરી કેમિકલ કે એડિટિવ્સ ન હોય.