અમદાવાદ/કેરળ: ભારતીય ઈતિહાસના પાનાઓમાં કેટલીક એવી પરંપરાઓ ધરબાયેલી છે, જે સાંભળીને આજે આપણું લોહી ઉકળી ઉઠે. આજે વાત કરવી છે કેરળના ત્રાવણકોર રિયાસતની એ પ્રથાની, જ્યાં ઉચ્ચ ગણાતા નંબુદરી બ્રાહ્મણો અને નાયર જ્ઞાતિની મહિલાઓ વચ્ચેના સંબંધો પાછળ એક વિચિત્ર અને શોષણખોર વ્યવસ્થા છુપાયેલી હતી.
શું હતી આ ‘સંબંધમ’ પ્રથા?
ત્રાવણકોરના વિસ્તારોમાં એ સમયે ‘સંબંધમ’ નામની એક પ્રથા પ્રચલિત હતી. આ કોઈ સામાન્ય લગ્ન નહોતા, પણ એક પ્રકારનો સામાજિક કરાર હતો. નંબુદરી બ્રાહ્મણ પરિવારનો માત્ર મોટો પુત્ર જ પોતાની જ્ઞાતિમાં લગ્ન કરી શકતો, જ્યારે બાકીના નાના પુત્રો નાયર કે અન્ય શૂદ્ર જ્ઞાતિની સ્ત્રીઓ સાથે ‘સંબંધ’ રાખતા.
એક અજીબ પ્રક્રિયા: સ્નાનથી શરુ થઈને શારીરિક સંબંધ સુધી
સ્ક્રિપ્ટ મુજબ, આ પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ અને ભેદભાવથી ભરેલી હતી:
- શુદ્ધિકરણનો ડોળ: બ્રાહ્મણ પુરુષ જ્યારે નાયર સ્ત્રીના ઘરે જતો, ત્યારે તે ઘરની બહાર જ સ્નાન કરતો. તેનો હેતુ એ હતો કે તે સ્ત્રીના સંપર્કમાં આવતા પહેલા ‘પવિત્ર’ થઈ જાય.
- ભોજનની શરત: રસપ્રદ વાત એ છે કે તે સ્ત્રીના ઘરે જતો હોવા છતાં, તે સ્ત્રીના હાથનું રાંધેલું જમતો નહીં. અન્ય એક બ્રાહ્મણ ત્યાં આવીને તેને જમવાનું પીરસી જતો.
- નિશાની તરીકે વસ્ત્ર: આ સંબંધની શરૂઆત પુરુષ દ્વારા સ્ત્રીને આપવામાં આવતા એક ‘મુંડુ’ (ધોતી અથવા વસ્ત્ર) થી થતી. જો સ્ત્રી તે સ્વીકારી લે, તો તેનો અર્થ એ કે સંબંધ સ્વીકાર્ય છે.
બાળકોને સ્પર્શ પણ નહીં: પિતૃત્વનો ઈનકાર
આ પ્રથાની સૌથી ક્રૂર કડી એ હતી કે આ સંબંધથી જન્મેલા બાળકો પર પિતાનો કોઈ હક નહોતો.
કહેવાય છે કે નંબુદરી બ્રાહ્મણો આ સ્ત્રીઓ સાથે રાત વિતાવતા, પણ સવારે ઉઠીને તે જ સ્ત્રી કે તેનાથી જન્મેલા સંતાનને અડકતા પણ નહીં. જો ભૂલથી સ્પર્શ થઈ જાય, તો તેઓ ફરીથી સ્નાન કરીને શુદ્ધ થતા હતા.
પરિણીત મહિલાઓ કેમ આ પરંપરા માનતી?
આ પ્રશ્ન આપણને અચૂક થાય. તેના મુખ્ય ત્રણ કારણો હતા:
- ધાર્મિક અંધશ્રદ્ધા: એ સમયે એવી માન્યતા ફેલાવવામાં આવી હતી કે ઉચ્ચ જ્ઞાતિના બ્રાહ્મણ સાથે સંબંધ રાખવો એ પુણ્યનું કામ છે અને તેનાથી મોક્ષ મળે છે.
- સામાજિક મોભો: નાયર પરિવારોમાં બ્રાહ્મણ પુરુષનો પધરામણો એક પ્રકારનો સામાજિક દરજ્જો (Status Symbol) ગણાતો હતો.
- માતૃસત્તાક પ્રથા: નાયર સમાજમાં મિલકત સ્ત્રીના નામે રહેતી, તેથી સ્ત્રીઓને આર્થિક રીતે પુરુષ પર નિર્ભર રહેવું પડતું નહીં. પરંતુ પિતૃત્વના નામે બાળકોને પિતાનું નામ ક્યારેય મળતું નહીં.
નિષ્કર્ષ
આજે જ્યારે આપણે સ્ત્રી સમાનતાની વાતો કરીએ છીએ, ત્યારે ઈતિહાસની આ ઘટનાઓ યાદ અપાવે છે કે ધર્મ અને પરંપરાના નામે કેવી રીતે માનવ અધિકારોનું હનન કરવામાં આવતું હતું. કેરળના સામાજિક સુધારકો અને વીસમી સદીના આંદોલનોએ અંતે આ કુપ્રથાનો અંત આણ્યો.
રિપોર્ટ: ‘પાક્કો ગુજરાત’ ન્યૂઝ ડેસ્ક