પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફાટી નીકળેલા સશસ્ત્ર સંઘર્ષની અસર હવે હિંદ મહાસાગર સુધી પહોંચી છે. જ્યારે સમુદ્રમાં મિસાઈલો અને ટોરપીડો વરસી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતે એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને વ્યૂહાત્મક નિર્ણય લઈને ઈરાનના વિશાળ યુદ્ધજહાજ IRIS લાવન (IRIS Lavan) ને કોચીના નૌકામથક પર આશરો આપ્યો છે. આ જહાજ પર સવાર 183 નૌસૈનિકો અત્યારે ભારતમાં સુરક્ષિત છે.
આ ઘટનાક્રમ કોઈ હોલિવૂડ ફિલ્મની પટકથા જેવો રોમાંચક અને કરુણ છે. ઈરાનના ત્રણ યુદ્ધજહાજો આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લીટ રિવ્યુમાં ભાગ લેવા માટે આ વિસ્તારમાં હતા. પરંતુ પ્રાદેશિક સ્થિતિ વણસતા તેઓ દુશ્મન દેશોના નિશાના પર આવી ગયા હતા.
ઈરાને 28 ફેબ્રુઆરીએ ભારતનો સંપર્ક કરી જણાવ્યું હતું કે, તેમના એમ્ફિબિયસ એસોલ્ટ શિપમાં ગંભીર ટેકનિકલ ખામી સર્જાઈ છે. ભારતે 1 માર્ચે માનવીય ધોરણે તેને કોચી આવવાની મંજૂરી આપી. 4 માર્ચે જ્યારે આ જહાજ કોચીના કિનારે લંગારાયું, ત્યારે તેના પર સવાર 183 જવાનોએ રાહતનો શ્વાસ લીધો હતો.
કમનસીબે, જે દિવસે ‘લાવન’ ભારત પહોંચ્યું, તે જ દિવસે શ્રીલંકાના તટથી માત્ર 19 નોટિકલ માઈલ દૂર અમેરિકી સબમરીને ઈરાનના અન્ય એક જહાજ ‘IRIS ડેના’ પર ટોરપીડો છોડ્યો હતો. આ હુમલામાં 87 નૌસૈનિકોના મોત થયા અને જહાજ સમુદ્રમાં ડુબી ગયું હતું.
શ્રીલંકાનો પણ સહકાર
ઈરાનનું ત્રીજું જહાજ ‘IRIS બુશેહર’ એન્જિનની સમસ્યાને કારણે શ્રીલંકાના ત્રિંકોમાલી બંદરે આશરો લઈ ચુક્યું છે. શ્રીલંકન પ્રમુખ અનુરા કુમારા દિસ્સાનાયકેએ તેને ‘માનવીય જવાબદારી’ ગણાવી છે.
ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું છે કે, ‘ભારતની પ્રાથમિકતા હંમેશા સમુદ્રી ક્ષેત્રમાં કામ કરતા નાગરિકોની સુરક્ષા રહી છે. જહાજ પર અનેક યુવા તાલીમાર્થી નૌસૈનિકો (કેડેટ્સ) હતા. જો ભારતે સમયસર પરવાનગી ન આપી હોત, તો કદાચ આ જહાજ પણ અમેરિકી સબમરીનનો શિકાર બન્યું હોત. અત્યારે આ તમામ કેડેટ્સને ભારતીય નૌસેનાની સુરક્ષિત ફેસિલિટીમાં રાખવામાં આવ્યા છે.’
જયશંકરે ટાંક્યું કે, ‘ખાડી દેશોમાં 90 લાખથી 1 કરોડ ભારતીયો વસે છે. જો સમુદ્રી માર્ગો અસુરક્ષિત બને, તો તેની સીધી અસર ભારતીય નાગરિકો અને દેશના અર્થતંત્ર પર પડે છે.’
ભારત અત્યારે બે પથ્થર વચ્ચેની સ્થિતિમાં છે. એક તરફ અમેરિકા સાથેની ગાઢ રક્ષણાત્મક ભાગીદારી છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથેના સદીઓ જૂના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો છે.
‘IRIS ડેના’ ડૂબવા છતાં ભારતે સત્તાવાર રીતે અમેરિકાની ટીકા કરવાનું ટાળ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે ભારત વોશિંગ્ટન સાથેના સંબંધો બગાડવા માંગતું નથી.
ભારત રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદે છે, જેના માટે અમેરિકાએ તાજેતરમાં છૂટ આપી છે. જો ઈરાન સાથેનો વિવાદ વધે અને ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ બંધ થાય, તો ભારતની તેલ સપ્લાય ખોરવાઈ શકે છે.
કોચી અને ત્રિંકોમાલી અત્યારે માત્ર બંદરો નથી રહ્યા, પરંતુ વૈશ્વિક સત્તાઓના સંઘર્ષ વચ્ચે ‘તટસ્થતાના ટાપુ’ બની ગયા છે. વેપારી જહાજોના વીમાના દરો આસમાને પહોંચ્યા છે અને યુદ્ધની જ્વાળાઓ વકરી રહી છે ત્યારે ભારતની આ ‘નૌકાદળ હોસ્પિટાલિટી’ મુત્સદ્દીગીરીની નવી મિસાલ પેશ કરી રહી છે.
IRIS લાવન કેમ કોચી આવ્યું? ટેકનિકલ ખામીના કારણે ઈરાને મદદ માંગી હતી.
કેટલા ઈરાની સૈનિકો ભારતમાં છે? કુલ 183 નૌસૈનિકો.
IRIS ડેનાનું શું થયું? અમેરિકી સબમરીને 4 માર્ચે તેને શ્રીલંકા પાસે ડુબાડી દીધું.
ભારતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું છે? માનવીય ધોરણે જીવ બચાવવા અને સમુદ્રી માર્ગો સુરક્ષિત રાખવા.