વૈજ્ઞાનિકોએ ખુલાસો કર્યો છે કે બુધ ગ્રહ ધીમે ધીમે સંકોચાઈ રહ્યો છે. તેની ત્રિજ્યા અત્યાર સુધીમાં 2.7 થી 5.6 કિલોમીટર ઘટી ગઈ છે. આનું કારણ એ છે કે કોર ઠંડુ થઈ રહ્યું છે અને સપાટી પર તિરાડો પડી ગઈ છે. જાણીને નવાઈ લાગશે કે બુધ ગ્રહ ૧૧ કિમી નાનું થઈ ગયો છે.!
બુધ ગ્રહ, જે સૂર્યમંડળનો સૌથી નાનો અને સૂર્યની સૌથી નજીકનો ગ્રહ છે, તેની ત્રિજ્યા ધીમે-ધીમે ઘટી રહી છે, જેનું મુખ્ય કારણ તેના કોરનું ઠંડું થવું છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો અનુસાર, બુધ ગ્રહની રચના થઈ ત્યારથી અંદાજે 4.5 અબજ વર્ષ પહેલાં તેની ત્રિજ્યા 2.7 થી 5.6 કિલોમીટર સુધી ઘટી છે, અને કેટલાક અંદાજો અનુસાર કુલ 11 કિલોમીટર સુધીનો ઘટાડો થયો હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
આ બુધ ગ્રહના સંકોચનનું મુખ્ય કારણ તેના કોરનું ઠંડું થવું છે. બુધનો કોર મોટાભાગે લોખંડથી બનેલો છે, જે ગ્રહના કદના પ્રમાણમાં ખૂબ મોટો છે. આ કોર ગ્રહની રચના વખતે અત્યંત ગરમ હતો, પરંતુ સમય જતાં તે ગરમી ગુમાવી રહ્યો છે. આ ઠંડકની પ્રક્રિયા નીચે મુજબની અસરો લાવે છે:
જેમ જેમ કોર ઠંડો થાય છે, તેનું કદ ઘટે છે. આના કારણે ગ્રહની બહારની સપાટી (ક્રસ્ટ) પણ સંકોચાય છે, કારણ કે તે કોર સાથે ગોઠવાય છે.બીજું સંકોચનને કારણે બુધની સપાટી પર મોટા પાયે “થ્રસ્ટ ફોલ્ટ્સ” (ઊંચા ખડકો અથવા રિજેસ) બની રહ્યા છે. આ ફોલ્ટ્સ ગ્રહની સપાટી પર તિરાડો અને ઊંચા ભૂપ્રદેશોનું નિર્માણ કરે છે, જે ચંદ્રની સપાટી જેવું ખાડાઓથી ભરેલું દેખાય છે.
અગાઉ વૈજ્ઞાનિકો બુધના સંકોચનને માપવા માટે જમીનની ઊંચાઈ અને લંબાઈના આધારે અંદાજ લગાવતા હતા, જેના કારણે પરિણામો ઘણીવાર ખોટા આવતા હતા. પરંતુ વિજ્ઞાનીઓ સ્ટીફન આર. લવલેસ અને ક્રિશ્ચિયન ક્લિમચઝેકે એક નવી પદ્ધતિ વિકસાવી, જેમાં તેઓએ બુધની સપાટી પરના સૌથી મોટા થ્રસ્ટ ફોલ્ટ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. આ પદ્ધતિને ત્રણ અલગ-અલગ ડેટા સેટ (6000, 653 અને 100 ખડકો) પર અજમાવવામાં આવી. આના પરિણામે જાણવા મળ્યું કે બુધના ખડકો 2 થી 3.5 કિલોમીટર સુધી સંકોચાયા છે, અને જો ઠંડકની સમગ્ર પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો આ આંકડો 5.6 કિલોમીટર સુધી જઈ શકે છે.
બુધની સપાટી પર થ્રસ્ટ ફોલ્ટ્સના નિર્માણને કારણે તિરાડો અને ખાડાઓ બન્યા છે. આ ગ્રહની સપાટી ચંદ્ર જેવી દેખાય છે, જેમાં મોટા ખાડા જેવા કેલોરિસ બેસિન (આશરે 1,400 કિલોમીટર વ્યાસ) પણ આવેલું છે. આ ખાડાઓ અને તિરાડો ગ્રહની ભૌગોલિક નિષ્ક્રિયતા દર્શાવે છે, એટલે કે બુધ અબજો વર્ષોથી ભૌગોલિક રીતે સક્રિય નથી.
બુધનું વાતાવરણ ખૂબ જ પાતળું હોવાથી, તે ગરમી જાળવી રાખી શકતું નથી. આના કારણે તેની સપાટી પર તાપમાન -173°C (રાત્રે) થી 427°C (દિવસે) સુધીનો ભારે ફેરફાર જોવા મળે છે. આ ગરમ-ઠંડીની પ્રક્રિયા પણ સપાટીના ખડકો પર તણાવ ઉત્પન્ન કરે છે, જે તિરાડોનું નિર્માણ કરવામાં ફાળો આપે છે.આ નવી અભ્યાસ પદ્ધતિ માત્ર બુધ માટે જ નહીં, પરંતુ મંગળ જેવા અન્ય પથ્થરાળ ગ્રહોના સંકોચનના અભ્યાસ માટે પણ ઉપયોગી થઈ શકે છે, કારણ કે મંગળ પર પણ મોટા ખડકો અને થ્રસ્ટ ફોલ્ટ્સ જોવા મળે છે.
આમ બુધ ગ્રહનું સંકોચન એક રસપ્રદ ખગોળીય ઘટના છે, જે તેના આંતરિક બંધારણ અને ઉત્ક્રાંતિ વિશે ઘણું કહે છે. તેના કોરની ઠંડક અને સપાટી પર થ્રસ્ટ ફોલ્ટ્સનું નિર્માણ એ બુધની ભૌગોલિક ગતિશીલતાનો પુરાવો છે. આ અભ્યાસ નવી પદ્ધતિઓ દ્વારા વધુ ચોક્કસ રીતે સમજાયો છે, અને તેના પરિણામો અન્ય ગ્રહોના અભ્યાસ માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે છે.
બુધની રચના થઈ ત્યારે (4.5 અબજ વર્ષ પહેલાં) તેનો કોર અત્યંત ગરમ હતો, જે મુખ્યત્વે ગ્રહની રચના દરમિયાનની અથડામણો અને રેડિયોએક્ટિવ ક્ષય ને કારણે હતું. સમય જતાં, બુધનું પાતળું વાતાવરણ ગરમીને જાળવી રાખવામાં અસમર્થ હોવાથી, કોર ધીમે-ધીમે ઠંડો થઈ રહ્યો છે.કોર ઠંડો થતાં તેનું કદ ઘટે છે, કારણ કે ગરમ દ્રવ લોખંડ નક્કર થઈને ગાઢ બને છે. આ સંકોચનને કારણે ગ્રહની બાહ્ય સપાટી (ક્રસ્ટ) પણ દબાણ હેઠળ આવે છે, જેના પરિણામે “થ્રસ્ટ ફોલ્ટ્સ” (લોબેટ સ્કાર્પ્સ) નામની ભૂકંપીય રચનાઓ બને છે. આ રચનાઓ બુધની સપાટી પર 100 થી 1,000 કિલોમીટર લાંબી અને 1 થી 3 કિલોમીટર ઊંચી હોઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકોના અંદાજ મુજબ, બુધની ત્રિજ્યા 2.7 થી 5.6 કિલોમીટર સુધી ઘટી છે, અને કેટલાક અભ્યાસો 11 કિલોમીટર સુધીનો ઘટાડો પણ સૂચવે છે. આ ઘટાડો કોરની ઠંડક અને નક્કર થવાની પ્રક્રિયાને કારણે થયો છે.
