દર વર્ષે 15 ઓગસ્ટના રોજ દેશભરમાં સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. દેશવાસીઓ સ્વતંત્રતાના ઉત્સવમાં ડૂબેલા જોવા મળે છે. આ દિવસ ગોવા માટે પણ ઉત્સાહનો દિવસ છે, પરંતુ આ દિવસે આ રાજ્યને સ્વતંત્રતા મળી ન હતી. આનું એક ઐતિહાસિક કારણ છે.
ભારતીયો અંગ્રેજોના દેશ છોડીને સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત થયાની ઉજવણી સ્વતંત્રતા દિવસ તરીકે ઉજવે છે, પરંતુ ગોવા 1510 થી પોર્ટુગીઝ વસાહત હતું.
અંગ્રેજોએ ભારતમાં પગ મૂક્યો અને દેશ છોડી દીધો તે પછી પણ પોર્ટુગીઝોએ અહીં શાસન કર્યું. ભારતને આઝાદી મળ્યા પછી પણ પોર્ટુગીઝોએ સત્તા સોંપવાનો ઇનકાર કર્યો. આ જ કારણ હતું કે 15 ઓગસ્ટ 1947 ની મધ્યરાત્રિએ ગોવા સિવાય ભારતના તમામ ભાગોને અંગ્રેજોથી આઝાદી મળી. હવે જાણીએ કે ગોવાને ક્યારે અને કેવી રીતે આઝાદી મળી.
ગોવાને સ્વતંત્રતા મેળવવામાં 14 વર્ષ કેમ લાગ્યા?
ભારતને બ્રિટિશરો પાસેથી સ્વતંત્રતા મળ્યાના 14 વર્ષ પછી, 19 ડિસેમ્બર 1961 સુધી ગોવા વસાહતી શાસન હેઠળ રહ્યું. 1600માં બ્રિટિશરો ભારતમાં પગ મૂકતા પહેલા, 1510 થી ગોવા પોર્ટુગીઝ વસાહત હતું. બ્રિટિશરો ગયા અને ભારત એક સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર બન્યું તેના ઘણા સમય પછી પણ, પોર્ટુગીઝોએ તેની સત્તા સોંપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.19મી સદીમાં બળવો અને બળવાના અવાજો વધુ જોરદાર બની રહ્યા હતા.
પરંતુ ગોવા મુક્તિ ચળવળ યુરોપિયન શક્તિઓને રાજ્યમાંથી બહાર કાઢવા માટે એક થઈ શક્યું નહીં, જેમ કે દેશભરમાં ચાલી રહ્યું હતું. તત્કાલીન વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના નેતૃત્વમાં અનેક નિષ્ફળ વાટાઘાટો પછી, ભારતે ગોવાને દેશના બાકીના ભાગ સાથે એકીકૃત કરવાનો અને અહીં દાયકાઓથી ચાલી રહેલા પોર્ટુગીઝ શાસનનો અંત લાવવાનો નિર્ણય લીધો.
એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે અહીં પોર્ટુગીઝ શાસનનો અંત લાવવા માટે લશ્કરી હસ્તક્ષેપ ખૂબ જ જરૂરી છે. 18 ડિસેમ્બર 1961 ના રોજ, ભારતીય સેના, નૌકાદળ અને વાયુસેનાએ સંયુક્ત રીતે સશસ્ત્ર કાર્યવાહી કરી. આને ‘ઓપરેશન વિજય’ કહેવામાં આવ્યું.સમગ્ર કાર્યવાહી દરમિયાન, ગોવામાં ફક્ત 3,300 પોર્ટુગીઝ સૈનિકો હતા. પોર્ટુગીઝોને ભારત સામે નમવું પડ્યું અને પદભ્રષ્ટ ગવર્નર જનરલ મેન્યુઅલ એન્ટોનિયો વાસાલો-એ સિલ્વાએ આત્મસમર્પણ કર્યું.
18 ડિસેમ્બરના રોજ સાંજે 6 વાગ્યે સચિવાલયની સામે પોર્ટુગીઝ ધ્વજ દૂર કરવામાં આવ્યા અને શરણાગતિ દર્શાવવા માટે સફેદ ધ્વજ ફરકાવવામાં આવ્યો.
ભારતીય ત્રિરંગો ક્યારે ફરકાવવામાં આવ્યો હતો?
19 ડિસેમ્બરની સવારે મેજર જનરલ કેન્ડેથે સચિવાલયની સામે ભારતીય રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવ્યો. આ કામગીરીમાં ભારતના સાત યુવાન બહાદુર ખલાસીઓ અને અન્ય કર્મચારીઓ શહીદ થયા હતા. આ દિવસને ગોવા મુક્તિ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
ભારતીય નૌકાદળની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર, “19 ડિસેમ્બર 1961ના રોજ ભારતીય નૌકાદળના “ઓપરેશન વિજય”માં પોતાના જીવનું બલિદાન આપનારા સાત યુવાન બહાદુર ખલાસીઓ અને અન્ય કર્મચારીઓની યાદમાં ભારતીય નૌકાદળના જહાજ ગોમંતક પર એક યુદ્ધ સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું છે.” 19 ડિસેમ્બર અથવા ગોવા મુક્તિ દિવસનું ગોવા રાજ્યમાં ખૂબ મહત્વ છે અને તે ખૂબ જ ઉત્સાહથી ઉજવવામાં આવે છે.