કેન્દ્ર સરકારના DPIIT વિભાગે દેશના ઉત્પાદન ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવા માટે ‘ભવ્ય યોજના’ (BHAVYA યોજના) માટે માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. આ યોજના હેઠળ, આગામી છ વર્ષ (2026-27 થી 2031-32) દરમિયાન ₹33,660 કરોડના જંગી બજેટ સાથે દેશભરમાં 100 અત્યાધુનિક ઔદ્યોગિક પાર્ક બનાવવામાં આવશે.
કેન્દ્ર સરકારે ભારતને વિશ્વનું સૌથી મોટું અને મજબૂત ઉત્પાદન કેન્દ્ર બનાવવા માટે એક મોટી અને ઐતિહાસિક યોજના શરૂ કરી છે. કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળના ઉદ્યોગ અને આંતરિક વેપાર પ્રમોશન વિભાગ (DPIIT) એ આજે (23 મે, 2026) ‘ભવ્ય યોજના’ (BHAVYA યોજના) ના અમલીકરણ માટે કાર્યકારી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી.
આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશભરમાં રોકાણ માટે તૈયાર અને વિશ્વ કક્ષાના ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો વિકસાવવાનો છે. આ યોજના ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘પીએમ ગતિ શક્તિ’ ના સપનાઓને સાકાર કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. ચાલો આ સમગ્ર યોજનાની દરેક વિગતો સમજીએ.
ગ્રાન્ડ સ્કીમના મુખ્ય મુદ્દાઓ
આ યોજનાની રચના અને નિયમો નીચે આપેલા મુખ્ય મુદ્દાઓ દ્વારા સરળતાથી સમજી શકાય છે:
કુલ બજેટ અને સમયમર્યાદા: આ કેન્દ્રીય યોજના માટે કુલ ₹33,660 કરોડનું નાણાકીય બજેટ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. આ યોજના હેઠળ, 2026-27 અને 2031-32 (છ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન) દરમિયાન દેશભરમાં 100 ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો વિકસાવવામાં આવશે.
તબક્કો 1: શરૂઆતમાં, પ્રથમ તબક્કા હેઠળ 50 ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો પસંદ કરવામાં આવશે. આ રાજ્યો વચ્ચે વાજબી સ્પર્ધા (પડકાર-આધારિત સ્પર્ધાત્મક પસંદગી) ના આધારે પસંદ કરવામાં આવશે.
જમીનની જરૂરિયાત: સામાન્ય રાજ્યો (સાદા વિસ્તારો) માટે, પાર્કનું કદ ઓછામાં ઓછું 100 એકર હોવું જોઈએ. પર્વતીય રાજ્યો, ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UT) અને નાના રાજ્યો માટે, લઘુત્તમ કદ 25 એકર છે. યોજના હેઠળ 1,000 એકર સુધીના મોટા ઉદ્યાનો પણ ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે.
આ યોજનાનું સૌથી મોટું આકર્ષણ એ છે કે અહીં આવતા રોકાણકારો અને કંપનીઓને ફેક્ટરી સ્થાપવા માટે કોઈ કાગળકામ કે માળખાગત સુવિધાઓ જાતે બનાવવાની રહેશે નહીં. બધું જ તૈયાર (પ્લગ-એન્ડ-પ્લે) હશે. આ ઉદ્યાનો નીચેની વિશ્વ-સ્તરીય સુવિધાઓ પ્રદાન કરશે:
રાજ્યો દ્વારા સબમિટ કરાયેલા દરખાસ્તોનું મૂલ્યાંકન ખૂબ જ કડક અને પારદર્શક ધોરણે કરવામાં આવશે. ઉદ્યાનો પસંદ કરતી વખતે, માપદંડો ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે: મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટી (રોડ, રેલ અને બંદર કનેક્ટિવિટી), જમીન યોગ્યતા, ડિજિટલ ગવર્નન્સ તૈયારી, અને પ્રોજેક્ટ લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય નુકસાન વિના કેવી રીતે કાર્ય કરશે. આમાં નવા (ગ્રીનફિલ્ડ) અને હાલના (બ્રાઉનફિલ્ડ) ઉદ્યાનો બંનેનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
ભવ્ય યોજના હેઠળ દરેક ઔદ્યોગિક પાર્કનું સંચાલન અને સંચાલન કરવા માટે, કંપનીઝ એક્ટ, 2013 હેઠળ એક સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હીકલ (SPV) બનાવવામાં આવશે. આ SPV પાર્કના આયોજન, વિકાસ, સંચાલન, નવા રોકાણકારોને જમીન ટ્રાન્સફર કરવા અને ભવિષ્યમાં સમગ્ર માળખાગત સુવિધાઓની જાળવણી માટે જવાબદાર રહેશે. સરકાર આ SPV ને ઇક્વિટીના રૂપમાં નાણાકીય સહાય પૂરી પાડશે, જે SPV ને ટ્રાન્સફર કરાયેલ જમીનના મૂલ્ય અને કાર્યના સીમાચિહ્નોની સિદ્ધિ પર આધારિત હશે.
આ યોજના દેશના સૌથી મોટા ખાનગી વિકાસકર્તાઓને ભાગ લેવાની સંપૂર્ણ તક પણ પૂરી પાડે છે. તેઓ પ્રોજેક્ટ-વિશિષ્ટ SPV દ્વારા પણ આ પાર્ક વિકસાવી શકે છે, જો તેઓ પારદર્શિતા અને જવાબદારી પર કડક સરકારી નિયમોનું પાલન કરે. વધુમાં, નાણાં અને સંસાધનો બચાવવા માટે ભવ્ય યોજનાને અન્ય મુખ્ય કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની પહેલ (જેમ કે લોજિસ્ટિક્સ, કૌશલ્ય વિકાસ અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મિશન) સાથે સંકલિત કરવામાં આવશે.
NICDC જવાબદારી સંભાળશે: રાષ્ટ્રીય ઔદ્યોગિક કોરિડોર વિકાસ નિગમ (NICDC) ને પ્રોજેક્ટ માટે પ્રાથમિક પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ એજન્સી (PMA) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવી છે, જે સમગ્ર પ્રોજેક્ટનું અમલીકરણ અને દેખરેખ રાખે છે. GIS ટ્રેકિંગ: ઉદ્યાનોના બાંધકામની પ્રગતિને સેટેલાઇટ અને GIS-આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ દ્વારા લાઇવ ટ્રેક કરવામાં આવશે. એક સમિતિ દેખરેખ રાખશે: સમયાંતરે ઓડિટ હાથ ધરવામાં આવશે, અને DPIIT સચિવની આગેવાની હેઠળની રાષ્ટ્રીય સ્તરની સ્ટીયરિંગ કમિટી પ્રોજેક્ટનું અંતિમ નિરીક્ષણ કરશે.
ભવ્ય યોજના માટે આ નિયમો જારી કરવાથી ભારતના ઔદ્યોગિક ઇતિહાસમાં એક મોટું પગલું ભરાશે. તે વિદેશી કંપનીઓને ભારતમાં ઉત્પાદન એકમો સ્થાપવા માટે એક બેન્ચમાર્ક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરું પાડશે, જે એક પડકાર છે જે ચીન અથવા વિયેતનામને ટક્કર આપી શકે છે. જ્યારે દેશમાં 100 નવા ઔદ્યોગિક શહેર જેવા ઉદ્યાનો તૈયાર થશે, ત્યારે તે ફક્ત આપણી સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવશે નહીં પરંતુ લાખો યુવાનો માટે નવી અને અદ્ભુત રોજગારીની તકો પણ ઉભી કરશે.