શાળા એટલે માત્ર ચાર દીવાલો અને છાપરું નહીં, પણ લાગણીઓનું એક આખું વિશ્વ. જ્યારે આપણે શાળાના દિવસોને યાદ કરીએ છીએ ત્યારે બે પ્રકારના ચહેરાઓ નજર સામે આવે છે: એક જે હંમેશા શિક્ષકની નજરમાં ‘આદર્શ’ હતા, અને બીજા જે હંમેશા શિક્ષકની ‘નજર’માં રહેતા.
એક સુંદર કહેવત છે કે: “પહેલી બેન્ચવાળા છોકરાઓ સ્કૂલને નથી ભૂલતા, પણ છેલ્લી બેન્ચવાળા છોકરાઓને સ્કૂલ નથી ભૂલતી!”
પ્રકરણ ૧: પહેલી બેન્ચ – શિસ્ત અને સપનાનું સરનામું
પહેલી બેન્ચ એટલે વર્ગખંડનું ‘પવિત્ર’ સ્થાન. ત્યાં બેસનારા વિદ્યાર્થીઓ હંમેશા ઇસ્ત્રીબંધ કપડાં, વ્યવસ્થિત ઓળેલા વાળ અને દફતરમાં ગોઠવેલી ચોપડીઓ સાથે જોવા મળે. તેમના માટે શાળા એટલે જ્ઞાનનું મંદિર અને શિક્ષક એટલે સાક્ષાત્ ઈશ્વર.
શિસ્તનો આગ્રહ: પહેલી બેન્ચના વિદ્યાર્થીઓ હંમેશા હોમવર્ક પૂરું રાખતા. તેમને ડર રહેતો કે જો એક માર્ક ઓછો આવશે તો શું થશે? આ વિદ્યાર્થીઓ આજે મોટા ડોક્ટરો, એન્જિનિયરો કે ઓફિસરો બન્યા હશે. તેઓ પોતાની સફળતાના મૂળમાં હંમેશા પોતાની શાળાને જુએ છે.
ગામડાની નિશાળનો કિસ્સો: મને યાદ છે, ગામડાની પ્રાથમિક શાળામાં એક છોકરો હતો જે રોજ સવારે વહેલો આવીને સાહેબની ખુરશી સાફ કરતો. આજે એ વિદેશમાં સેટ છે, પણ જ્યારે ગામડે આવે ત્યારે સૌથી પહેલા એ ખરબચડા ઓટલાને પગે લાગે છે. એ ભૂલ્યો નથી કે એને અક્ષરજ્ઞાન ક્યાંથી મળ્યું.
પ્રકરણ ૨: છેલ્લી બેન્ચ – મસ્તી અને મિત્રતાનું સામ્રાજ્ય
હવે વાત કરીએ એ ‘બેકબેન્ચર્સ’ની, જેમના વગર વર્ગખંડ સ્મશાન જેવો શાંત લાગે. છેલ્લી બેન્ચ એટલે સ્વતંત્રતાનો ટાપુ. ત્યાં નિયમો ઓછા અને યાદો વધારે હોય છે.
શાળા કેમ નથી ભૂલતી? કારણ કે આ છોકરાઓએ શાળાની દીવાલો પર પોતાની વાર્તાઓ લખી હોય છે. શિક્ષકના હુલામણા નામ પાડવા, રિસેસ પહેલા નાસ્તાના ડબ્બા ખાલી કરી નાખવા અને ચોકથી એકબીજાને નિશાન બનાવવા – આ બધું જ છેલ્લી બેન્ચે શીખવ્યું હોય છે.
શિક્ષક તરીકેનો અનુભવ: એક શિક્ષક તરીકે મેં જોયું છે કે વર્ષો પછી જ્યારે કોઈ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી સંમેલન થાય, ત્યારે છેલ્લી બેન્ચવાળો છોકરો જ દોડીને સાહેબના પગે પડે છે. ભલે એ ભણવામાં નબળો હતો, પણ સંસ્કાર અને લાગણીમાં એ હંમેશા મોખરે રહ્યો છે. શાળાના રજિસ્ટરમાં કદાચ એના માર્કસ ઓછા હોય, પણ શાળાના ઈતિહાસમાં એનું નામ સૌથી ઉપર હોય છે.
પ્રકરણ ૩: ગ્રામીણ શાળાના ખાટા-મીઠા પ્રસંગો
ગામડાની શાળામાં પહેલી અને છેલ્લી બેન્ચ વચ્ચેનો તફાવત બહુ પાતળો હોય છે, કારણ કે ત્યાં બધા જ ‘ધૂળિયા નિશાળિયા’ હોય છે.
વરસાદી દિવસો: જ્યારે વરસાદ પડે ત્યારે પહેલી બેન્ચવાળા ચિંતા કરે કે ચોપડી પલળી જશે, જ્યારે છેલ્લી બેન્ચવાળા એ વિચારીને ખુશ થાય કે હવે સાહેબ વહેલી રજા આપશે અને આપણે તળાવે નહાવા જઈશું!
શિક્ષકની લાકડી: આજે ભલે શિક્ષણ ‘ભયમુક્ત’ બન્યું હોય, પણ એ સમયે સાહેબની સોટીમાં જે જાદુ હતો એ આજે ક્યાંય નથી. છેલ્લી બેન્ચવાળાએ સૌથી વધુ સોટીઓ ખાધી હોય છે, અને કદાચ એટલે જ એમનામાં સહનશક્તિ અને લડત આપવાની ક્ષમતા વધુ હોય છે.
પ્રકરણ ૪: જીવનની પાઠશાળા
જીવનના મેદાનમાં જ્યારે આ બંને પ્રકારના વિદ્યાર્થીઓ ઉતરે છે, ત્યારે દ્રશ્ય બદલાય છે.
પહેલી બેન્ચ દુનિયાને ટેકનોલોજી અને વ્યવસ્થા આપે છે.
છેલ્લી બેન્ચ દુનિયાને હિંમત, જુગાડ અને જીવવાની કળા શીખવે છે.
નિશાળ એટલે માત્ર પાઠ્યપુસ્તકો પૂરા કરવા એવું નથી. નિશાળ એટલે તો મિત્રતાના પાઠ, વહેંચીને ખાવાની આદત અને હારીને ફરી બેઠા થવાની જીદ.
નિષ્કર્ષ
ભલે તમે પહેલી બેન્ચે બેઠા હો કે છેલ્લી, અંતે તો આપણે બધા એ જ માટીના માણસો છીએ જેણે ક્યારેક પાટી-પેન પકડી હતી. પહેલી બેન્ચવાળા પોતાની સફળતામાં શાળાને જીવંત રાખે છે, અને છેલ્લી બેન્ચવાળા પોતાની યાદો અને તોફાનોમાં શાળાને જીવતી રાખે છે.
શાળાના એ દિવસો ફરી ક્યારેય પાછા નથી આવવાના, પણ એ યાદો હંમેશા આપણા હૃદયના કોઈ ખૂણે અકબંધ રહેશે.
(લેખન: અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે)