કલકત્તા હાઈકોર્ટે SC/ST એક્ટ (અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ) ના ઉપયોગને લઈને એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે SC/ST સમુદાયના સભ્ય સાથેના દરેક પ્રકારના અપમાન અથવા વિવાદને ‘અત્યાચાર’ ગણી શકાય નહીં.
શું હતો સમગ્ર મામલો?
આ કેસ સંસ્કૃત કોલેજ એન્ડ યુનિવર્સિટીના વિભાગીય વડા (HoD) સામે નોંધાયેલી ફરિયાદનો છે. ફરિયાદ કરનાર આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર અનુસૂચિત જાતિના હતા. તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે હોદ્દા પર રહેલી વ્યક્તિ તેમની સાથે ઈર્ષ્યા રાખે છે, તેમને મહત્ત્વના નિર્ણયોમાં સામેલ કરતી નથી, ક્લાસ લેતા અટકાવે છે અને ઓનલાઈન મીટિંગમાં પણ તેમનું અપમાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે આ બધું તેમની જાતિના કારણે કરવામાં આવ્યું છે.
કોર્ટનું અવલોકન: વ્યાવસાયિક મતભેદ vs અત્યાચાર
જસ્ટિસ ચૈતાલી ચેટર્જી દાસે કેસની ડાયરી અને આરોપોની તપાસ કર્યા બાદ નોંધ્યું કે આ મામલો મુખ્યત્વે વિભાગીય અને વહીવટી ફરિયાદો સાથે સંબંધિત છે. કોર્ટે નીચે મુજબના મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ભાર મૂક્યો:
સાર્વજનિક દ્રશ્યનો અભાવ: કોઈપણ ઘટનામાં સાર્વજનિક સ્થળ પર જાતિ આધારિત ગાળો કે અપમાનનો પુરાવો મળ્યો નથી.
ઈરાદાનો અભાવ: એવું કોઈ વિશેષ પ્રમાણ નથી કે આરોપીએ ફરિયાદ કરનારને માત્ર તેની ‘જાતિના આધારે’ જાણીજોઈને નિશાન બનાવ્યા હોય.
કાયદાનો દુરુપયોગ: કોર્ટે કહ્યું કે આવા વ્યવસાયિક મતભેદોમાં આ ગંભીર એક્ટ હેઠળ કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી એ કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ ગણાશે.
સુપ્રીમ કોર્ટના જૂના ચુકાદાઓનો હવાલો
કોલકાતા હાઈકોર્ટે પોતાના આદેશમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ‘હિતેશ વર્મા વિરુદ્ધ ઉત્તરાખંડ રાજ્ય’ અને ‘સ્વર્ણ સિંહ વિરુદ્ધ રાજ્ય’ જેવા પ્રસિદ્ધ કેસોનો હવાલો આપ્યો હતો. આ ચુકાદાઓ મુજબ, SC/ST એક્ટની કલમ 3(1)(r) લાગુ કરવા માટે કેટલીક શરતો જરૂરી છે:
આરોપી પોતે SC/ST સમુદાયનો સભ્ય ન હોવો જોઈએ.
અપમાન કરવાનો ઈરાદો સ્પષ્ટપણે જાતિ આધારિત હોવો જોઈએ.
ઘટના જાહેર સ્થળે અથવા જાહેર જનતાની હાજરીમાં બની હોવી જોઈએ.
પરિણામ: હાઈકોર્ટે હોદ્દા પર રહેલી વ્યક્તિ સામેની ચાર્જશીટ અને સમન્સને રદ કરી દીધા હતા, જેનાથી શૈક્ષણિક અને વ્યાવસાયિક ક્ષેત્રે કામ કરતા લોકો માટે આ નિર્ણય એક મોટી રાહત સમાન માનવામાં આવી રહ્યો છે.