ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ ‘સદાબહાર’ (Evergreen) શબ્દનો ઉલ્લેખ થાય છે, ત્યારે સૌ પ્રથમ જે ચહેરો નજર સામે આવે છે તે છે – દેવ આનંદ. તેમની લાક્ષણિક ચાલ, અનોખી બોલવાની છટા અને માથા પરની પેલી ટોપી કે ઝૂકેલા વાળની લટ… આ બધું જ એક આખી પેઢી માટે સ્ટાઇલ સ્ટેટમેન્ટ હતું. આજે આપણે વાત કરવી છે તેમની એક એવી જ મનોરંજક ફિલ્મની, જેણે ૩૦ માર્ચ, ૧૯૭૩ના રોજ રૂપેરી પડદે દસ્તક આપી હતી. એ ફિલ્મ એટલે ‘બનારસ બાબુ’.
ફિલ્મની પૃષ્ઠભૂમિ અને રીલીઝ
૩૦ માર્ચ, ૧૯૭૩નો એ શુક્રવાર હિન્દી સિનેમાના ચાહકો માટે ખાસ હતો. તે સમયે દેવ આનંદ પોતાની કારકિર્દીના એવા તબક્કે હતા જ્યાં તેમની ઉંમર ભલે વધતી જતી હતી, પણ તેમનો ઉત્સાહ અને રોમેન્ટિક અંદાજ હજુ પણ યુવાન અભિનેતાઓને ટક્કર આપે તેવો હતો. ‘બનારસ બાબુ’ એક એવી ફિલ્મ હતી જેણે એક્શન, કોમેડી અને ઇમોશનનું સચોટ મિશ્રણ પીરસ્યું હતું. ચંપી ટંડનના નિર્દેશનમાં બનેલી આ ફિલ્મ તે સમયની લોકપ્રિય ‘મસાલા’ ફિલ્મોની યાદીમાં ગૌરવપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.
વાર્તાનો રોમાંચ: ગેરસમજ અને બેવડી ભૂમિકા
ફિલ્મની વાર્તા એ સમયની પ્રચલિત ‘ડબલ રોલ’ અથવા તો ‘દેખાવમાં સરખાપણું’ ધરાવતા પાત્રોની થીમ પર આધારિત હતી. ફિલ્મમાં દેવ આનંદ એક ગામડાના ભોળા અને સાદા માણસના પાત્રમાં જોવા મળે છે, જે સંજોગોવશાત એક અમીર વ્યક્તિની જાળમાં ફસાય છે.
વાર્તામાં સોહનલાલ (દેવ આનંદ) એક સીધો-સાદો બનારસી યુવાન છે. તેને ભાગ્ય એક એવા વળાંક પર લઈ આવે છે જ્યાં તેને એક અમીર બિઝનેસમેનના સ્થાને ગોઠવી દેવામાં આવે છે. આ પ્રકારની વાર્તાઓમાં ગેરસમજ અને તેમાંથી પેદા થતી રમુજ એ મુખ્ય આકર્ષણ હોય છે. દેવ આનંદે આ બંને છાયાઓને ખૂબ જ સુંદર રીતે ભજવી હતી. એક બાજુ ગામડાની દેશી લઢણ અને બીજી બાજુ શહેરની ભપકાદાર લાઈફસ્ટાઈલ – આ બંને વિરોધાભાસી પાત્રોને દેવ સાહેબે પોતાની સિગ્નેચર સ્ટાઈલથી જીવંત કર્યા હતા.
સ્ટાર કાસ્ટ અને અભિનય
દેવ આનંદ: ફિલ્મની કરોડરજ્જુ દેવ આનંદ પોતે જ હતા. તેમની ઉર્જા આખી ફિલ્મને ગતિશીલ રાખે છે.
રાખી: આ ફિલ્મમાં હિરોઈન તરીકે રાખી ગુલઝાર જોવા મળ્યા હતા. રાખીની સાદગી અને સુંદરતાએ દેવ આનંદના પાત્ર સાથે એક અદભૂત કેમિસ્ટ્રી બનાવી હતી. તેમના દ્રશ્યોમાં એક પ્રકારની સૌમ્યતા હતી.
યોગિતા બાલી: બીજા મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે યોગિતા બાલીએ પણ ફિલ્મમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેણે વાર્તામાં ગ્લેમર અને વળાંક ઉમેર્યા હતા.
સહ-કલાકારો: તે સમયના જાણીતા ચરિત્ર કલાકારોએ પણ ફિલ્મમાં પોતાની હાજરી નોંધાવી હતી, જેણે આ ‘મસાલા’ ફિલ્મને સંપૂર્ણ બનાવી હતી.
કલ્યાણજી-આણંદજીનું અમર સંગીત
કોઈપણ દેવ આનંદની ફિલ્મ તેના સંગીત વગર અધૂરી ગણાય. ‘બનારસ બાબુ’માં સંગીતની જવાબદારી કલ્યાણજી-આણંદજીની જોડીએ નિભાવી હતી. આ જોડીએ એવા ગીતો આપ્યા જે આજે પણ રેડિયો અને મ્યુઝિક પ્લેટફોર્મ પર સાંભળવા મળે છે.
સૌથી વધુ લોકપ્રિય ગીત એટલે “કિસી રાહ મેં, કિસી મોડ પર…”. મુકેશ અને લતા મંગેશકરના અવાજમાં ગવાયેલું આ ગીત આજે પણ પ્રેમની અભિવ્યક્તિ માટે ક્લાસિક ગણાય છે. આ ઉપરાંત, ફિલ્મના અન્ય ગીતોમાં પણ બનારસી છાંટ જોવા મળે છે, જે ફિલ્મના શીર્ષકને ન્યાય આપે છે. સંગીતમાં લોક સંગીત અને ફિલ્મી તર્ઝનો સંગમ જોવા મળે છે.
દિગ્દર્શન અને નિર્માણ
ચંપી ટંડનનું દિગ્દર્શન તે સમયની વ્યવસાયિક ફિલ્મોની માંગને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યું હતું. ફિલ્મની ગતિ ક્યાંય ધીમી પડતી નથી. બનારસના ઘાટથી લઈને મુંબઈના બંગલાઓ સુધીની મુસાફરીમાં પ્રેક્ષકો ક્યાંય કંટાળતા નથી. ૭૦ના દાયકાની સિનેમેટોગ્રાફીમાં જે ભભક જોવા મળતી હતી, તે આ ફિલ્મમાં પણ ભરપૂર હતી.
બોક્સ ઓફિસ અને લોકપ્રિયતા
૧૯૭૩માં જ્યારે આ ફિલ્મ રીલીઝ થઈ, ત્યારે તેને પ્રેક્ષકો તરફથી ખૂબ જ સારો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. દેવ આનંદના ફેન્સ માટે આ એક ટ્રીટ સમાન હતી. બોક્સ ઓફિસ પર આ ફિલ્મ ‘હિટ’ સાબિત થઈ હતી. તે સમયના સિનેમાઘરોમાં અઠવાડિયાઓ સુધી આ ફિલ્મે પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું હતું. માત્ર શહેરોમાં જ નહીં, પણ નાના નગરોમાં પણ ‘બનારસ બાબુ’નો ક્રેઝ જોવા મળ્યો હતો.
લેખકનો દ્રષ્ટિકોણ: શા માટે આ ફિલ્મ જોવી જોઈએ?
એક સાહિત્યકાર અને સિનેમાના ચાહક તરીકે જો હું કહી શકું તો, ‘બનારસ બાબુ’ એ માત્ર એક મનોરંજક ફિલ્મ નથી, પણ તે ૭૦ના દાયકાની આપણી સંસ્કૃતિ અને સિનેમાની બદલાતી તાસીરનું પ્રતીક છે. આ ફિલ્મમાં સાદગી અને મોર્ડન જીવનશૈલીનો સંઘર્ષ છે.
દેવ આનંદના પાત્ર દ્વારા એ સંદેશ મળે છે કે માણસ ગમે તેટલો મોટો બની જાય, પણ તેના મૂળ (Roots) હંમેશા તેને ખેંચી લાવે છે. ગામડાનો ‘બનારસ બાબુ’ જ્યારે શહેરની ચકાચૌંધમાં જાય છે, ત્યારે તે પોતાની માટીની સુગંધ ગુમાવતો નથી. આ જ વાત પ્રેક્ષકોના હૃદયને સ્પર્શી ગઈ હતી.
નિષ્કર્ષ
આજે જ્યારે આપણે આ ફિલ્મના ૫૦ વર્ષથી પણ વધુ સમય બાદ પાછળ વળીને જોઈએ છીએ, ત્યારે સમજાય છે કે શા માટે તે સમયે આ ફિલ્મે ધૂમ મચાવી હશે. ‘બનારસ બાબુ’ એ મનોરંજનનું એવું પેકેજ છે જેમાં સંગીત, સંવાદો અને અદાકારીનો ત્રિવેણી સંગમ છે. જો તમે હજુ સુધી આ ક્લાસિક ફિલ્મ નથી જોઈ, તો ચોક્કસ જોવી જોઈએ – ખાસ કરીને દેવ આનંદની એ અજોડ સ્ટાઈલ અને મુકેશના સૂરીલા અવાજ માટે.
સિનેમાની દુનિયામાં આવી ફિલ્મો કાયમ માટે અમર રહે છે, જે પેઢીઓ બદલાવા છતાં પણ તેની તાજગી જાળવી રાખે છે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ