ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં કેટલીક ફિલ્મો એવી હોય છે જે માત્ર પડદા પર આવતી અને જતી વાર્તાઓ નથી હોતી, પરંતુ તે એક આખા યુગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ૧૯૬૦માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘ચૌદવી કા ચાંદ’ આવી જ એક માઈલસ્ટોન ફિલ્મ છે. આ ફિલ્મ માત્ર ગુરુ દત્તની કારકિર્દીની આર્થિક તારણહાર જ નહોતી, પરંતુ તેણે હિન્દી સિનેમામાં ‘મુસ્લિમ સોશિયલ’ (Muslim Social) શૈલીની ફિલ્મો માટે એક રાજમાર્ગ તૈયાર કરી આપ્યો હતો.
એક ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: હારમાંથી સર્જાયેલી જીત
આ લેખની શરૂઆત કરતા પહેલા આપણે ગુરુ દત્તના જીવનના એ સમયગાળાને સમજવો પડશે. ૧૯૫૯માં જ્યારે ગુરુ દત્તે તેમની મહત્વાકાંક્ષી ફિલ્મ ‘કાગઝ કે ફૂલ’ બનાવી, ત્યારે તે બોક્સ ઓફિસ પર ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગઈ હતી. આ નિષ્ફળતાએ ગુરુ દત્તને માનસિક અને આર્થિક રીતે તોડી નાખ્યા હતા. તેમણે નક્કી કર્યું કે હવે તેઓ ક્યારેય ફિલ્મનું દિગ્દર્શન નહીં કરે (જોકે ‘ચૌદવી કા ચાંદ’ માં દિગ્દર્શક તરીકે મોહમ્મદ સાદિકનું નામ છે, પરંતુ તેની દરેક ફ્રેમમાં ગુરુ દત્તની કલાત્મક દ્રષ્ટિ સ્પષ્ટ દેખાય છે).
પોતાના પ્રોડક્શન હાઉસ ‘ગુરુ દત્ત મુવીઝ’ને બચાવવા માટે તેમણે એક વ્યાવસાયિક સફળતાની જરૂર હતી. આ જરૂરિયાતમાંથી જન્મી ‘ચૌદવી કા ચાંદ’. આ ફિલ્મ માત્ર સુપરહિટ જ ન રહી, પણ તેણે સિનેમાના ઈતિહાસમાં પોતાનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત કર્યું.
’મુસ્લિમ સોશિયલ’ શૈલીનો ઉદય
’મુસ્લિમ સોશિયલ’ ફિલ્મો એટલે એવી ફિલ્મો જેમાં મુસ્લિમ સંસ્કૃતિ, નઝાકત, તહેઝીબ (સંસ્કાર), ઉર્દૂ શાયરી અને સામાજિક મૂલ્યોને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવે. ‘ચૌદવી કા ચાંદ’ એ આ શૈલીની બ્લુ પ્રિન્ટ ગણાય છે. લખનૌની ગલીઓ, ભવ્ય હવેલીઓ, અદબથી થતી વાતચીત અને ખાસ કરીને ‘પર્દા પ્રથા’ ની આસપાસ વણાયેલી આ વાર્તાએ પ્રેક્ષકોને એક અનોખી દુનિયામાં લઈ જવાનું કામ કર્યું.
આ ફિલ્મ પછી જ ‘મેરે મહેબૂબ’, ‘બહુ બેગમ’, ‘પાકીઝા’ અને ‘નિકાહ’ જેવી ફિલ્મો માટે વાતાવરણ તૈયાર થયું. ઉર્દૂ ભાષાની મીઠાશ અને લખનૌવી સંસ્કૃતિના દર્શન કરાવવામાં આ ફિલ્મનો ફાળો સર્વોપરી છે.
વાર્તાનું હાર્દ: પ્રેમ, દોસ્તી અને કુરબાની
ફિલ્મની વાર્તા બે ગાઢ મિત્રો, અસલમ (ગુરુ દત્ત) અને નવાબ (રેહમાન) ની આસપાસ ફરે છે. આ બંને મિત્રો અજાણતા એક જ સુંદર યુવતી જમીલા (વહીદા રહેમાન) ના પ્રેમમાં પડે છે. નવાબ જમીલાને બજારમાં જોવે છે અને તેની સુંદરતા પર મોહિત થઈ જાય છે, પરંતુ તે તેનું નામ-ધામ જાણતો નથી. બીજી તરફ, સામાજિક દબાણ અને નવાબ પ્રત્યેની વફાદારીને કારણે અસલમના લગ્ન જમીલા સાથે થાય છે.
જ્યારે નવાબને ખબર પડે છે કે જે સ્ત્રીને તે પ્રેમ કરતો હતો તે તેના જ જીગરી જાન દોસ્તની પત્ની છે, ત્યારે વાર્તામાં ગંભીર વળાંક આવે છે. અહીંથી શરૂ થાય છે ત્યાગ, આત્મમંથન અને સંવેદનાની પરાકાષ્ઠા. ફિલ્મનો અંત અત્યંત ભાવુક છે, જે દર્શાવે છે કે સાચી મિત્રતા કુરબાની માંગે છે.
વહીદા રહેમાન: સૌંદર્યની પરાકાષ્ઠા
આ ફિલ્મની ચર્ચા વહીદા રહેમાન વગર અધૂરી છે. ફિલ્મનું શીર્ષક ગીત ‘ચૌદવી કા ચાંદ હો યા આફતાબ હો…’ જ્યારે પડદા પર વાગે છે, ત્યારે વહીદા રહેમાનની સુંદરતા ખરેખર પૂનમના ચંદ્ર સમાન લાગે છે. વી.કે. મૂર્તિની સિનેમેટોગ્રાફી અને પ્રકાશના આયોજને વહીદાજીને એક દૈવી સુંદરતા અર્પી હતી. તેમની અભિનય ક્ષમતા અને નૃત્યકળાએ પાત્રમાં પ્રાણ ફૂંક્યા હતા.
સંગીત અને શાયરી: ફિલ્મનો આત્મા
રવિનું સંગીત અને શકીલ બદાયુનીના ગીતો આજે પણ એટલા જ લોકપ્રિય છે. મોહમ્મદ રફીના અવાજમાં ગવાયેલું ટાઈટલ સોંગ ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ ગીતોમાંનું એક છે.
”ચૌદવી કા ચાંદ હો, યા આફતાબ હો, જો ભી હો તુમ ખુદા કી કસમ લાજવાબ હો…”
આ ગીતની રચના અને તેનું ફિલ્માંકન એટલું પ્રભાવશાળી હતું કે તે સમયના પ્રેક્ષકો મંત્રમુગ્ધ થઈ જતા. આ ઉપરાંત ‘મિલી ખાક મેં મોહબ્બત’, ‘યે લખનૌ કી સરઝમીન’ જેવા ગીતોએ લખનૌની સંસ્કૃતિને જીવંત કરી હતી.
સિનેમેટોગ્રાફીનું જાદુ
ગુરુ દત્તની ફિલ્મોની ખાસિયત તેની સિનેમેટોગ્રાફી રહેતી. વી.કે. મૂર્તિએ આ ફિલ્મમાં પ્રકાશ અને છાયા (Light and Shadow) નો જે ઉપયોગ કર્યો છે, તે અભ્યાસનો વિષય છે. ખાસ કરીને બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ જમાનામાં ચહેરાના હાવભાવ અને વાતાવરણની ગંભીરતાને જે રીતે કેપ્ચર કરવામાં આવી છે, તે અદભૂત છે. ટાઈટલ સોંગ રંગીન (Eastmancolor) માં શૂટ કરવામાં આવ્યું હતું, જે તે સમયે એક મોટું આકર્ષણ હતું.
સામાજિક સંદેશ અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો
’ચૌદવી કા ચાંદ’ માત્ર એક પ્રેમ ત્રિકોણ નથી, પરંતુ તે સ્ત્રીના સન્માન અને મિત્રતાના મૂલ્યોની વાત કરે છે. મુસ્લિમ સમાજમાં પર્દા પ્રથા પાછળની ગરિમા અને તેનાથી સર્જાતી ગેરસમજોને ફિલ્મમાં ખૂબ જ નાજુક રીતે વણી લેવામાં આવી છે. નવાબના પાત્ર દ્વારા નિર્દેશકે એ દર્શાવ્યું છે કે પ્રેમમાં પાગલ વ્યક્તિ પણ જો સંસ્કારી હોય, તો તે પોતાની મર્યાદા ક્યારેય ઓળંગતો નથી.
ઉપસંહાર
’ચૌદવી કા ચાંદ’ એ ભારતીય સિનેમાના સુવર્ણ યુગનું એક અનમોલ રત્ન છે. તેણે સાબિત કર્યું કે જો વાર્તામાં સચ્ચાઈ હોય, સંગીતમાં મીઠાશ હોય અને અભિનયમાં ગહનતા હોય, તો ફિલ્મ ક્યારેય જૂની થતી નથી. આજે ૬૦ વર્ષથી પણ વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં, જ્યારે પણ કોઈ સાહિત્યિક કે કલાત્મક ફિલ્મની વાત નીકળે છે, ત્યારે આ ફિલ્મનું નામ આદરપૂર્વક લેવાય છે.
ગુરુ દત્તની કલાદ્રષ્ટિ અને મોહમ્મદ સાદિકના નિર્દેશને એક એવી કૃતિ આપી જેણે ‘મુસ્લિમ સોશિયલ’ ફિલ્મોના દ્વાર ખોલ્યા. આ ફિલ્મ માત્ર એક મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ તે આપણી ભારતીય તહેઝીબ અને સંસ્કૃતિનો અરીસો છે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે (લેખક, કવિ, સાહિત્યકાર)