કેન્દ્ર સરકારે મંગળવારે બંધારણ (૧૩૧મો સુધારો) બિલ, ૨૦૨૬નો મુસદ્દો કાયદા ઘડનારાઓ સાથે શેર કર્યો. મહિલા અનામત બિલમાં આ પ્રસ્તાવિત સુધારાનો હેતુ લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારીને ૮૫૦ કરવાનો છે, જેમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. આ બિલ ગુરુવારે લોકસભામાં પસાર થવાની અપેક્ષા છે.
કેન્દ્ર સરકાર ભારતીય લોકશાહી માળખામાં મોટા ફેરફારો સાથે આગળ વધી રહી હોય તેવું લાગે છે. બંધારણ (એકસો એકત્રીસમો સુધારો) બિલ, 2026, લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં બેઠકોનું પુનર્ગઠન, મતવિસ્તારોનું પુનર્નિર્માણ અને મહિલાઓ માટે એક તૃતીયાંશ અનામતના વહેલા અમલીકરણનો માર્ગ મોકળો કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ બિલ લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારીને 850 કરવાનો પ્રસ્તાવ રાખે છે. આ હેતુ માટે એક બિલ ગુરુવારે લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવશે.
આ દરખાસ્ત ફક્ત બેઠકોની સંખ્યા વધારવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ વસ્તીની બંધારણીય વ્યાખ્યામાં ફેરફાર કરવા, સીમાંકન પરનો જૂનો પ્રતિબંધ દૂર કરવા અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની વિધાનસભાઓમાં એક નવું માળખું લાગુ કરવાનો એક વ્યાપક પ્રયાસ છે. સરકારના મતે, 1971ની વસ્તી ગણતરી પર આધારિત લાંબા સમયથી સ્થાપિત બેઠક વ્યવસ્થા હવે દેશની વર્તમાન વસ્તી વિષયક વાસ્તવિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરતી નથી.
આ બિલની સૌથી મોટી અને રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ લોકસભામાં સભ્યોની સંખ્યામાં વધારો કરવાની છે. બંધારણના અનુચ્છેદ 81 માં સુધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ છે જેથી રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક મતવિસ્તારમાંથી સીધા ચૂંટાયેલા સભ્યોની સંખ્યા 815 થી વધુ ન હોય. વધુમાં, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું પ્રતિનિધિત્વ મહત્તમ 35 સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવશે.
આ ફેરફારનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં, લોકસભાની કુલ સંખ્યા વર્તમાન સંખ્યા કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોઈ શકે છે, જે 850 સુધી પહોંચી શકે છે. સરકારનો દલીલ છે કે લોકશાહીમાં પ્રતિનિધિત્વ વસ્તી અને પ્રાદેશિક સંતુલન પર આધારિત હોવું જોઈએ.
જો કોઈ રાજ્ય કે પ્રદેશની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોય, તો તેના મતદારોને પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ. આ જ કારણ છે કે લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારવાના પ્રસ્તાવને ફક્ત ટેકનિકલ સુધારા તરીકે જ નહીં, પરંતુ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વના પુનર્ગઠનના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. આ પ્રસ્તાવ રાષ્ટ્રીય રાજકારણ માટે પણ અસરો ધરાવશે.