કોઈના નિધન પછી શોકગ્રસ્ત પરિવારને ‘શ્રીમદ ભગવદ ગીતા’ અર્પણ કરવાની પરંપરા માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ તે પાછળ ખૂબ જ ગહન મનોવૈજ્ઞાનિક, આધ્યાત્મિક અને જીવનલક્ષી ઉદ્દેશ્યો રહેલા છે. આ પરંપરા આપણને શીખવે છે કે મૃત્યુ સમયે ભૌતિક વસ્તુઓ કરતા આંતરિક જ્ઞાનનું મૂલ્ય કેટલું વધારે છે.
મૃત્યુ સમયે પરિવાર અત્યંત આઘાત અને પીડામાં હોય છે. ગીતાનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે આત્મા અમર છે. ભગવાન કૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે કે જેમ મનુષ્ય જૂના વસ્ત્રો ત્યજીને નવા વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેમ આત્મા જૂનું શરીર છોડીને નવું ધારણ કરે છે. આ જ્ઞાન શોકગ્રસ્ત વ્યક્તિને એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે મૃત્યુ એ અંત નથી, પણ આત્માની એક નવી યાત્રા છે. આ સત્યનો સ્વીકાર વ્યક્તિને અસહ્ય શોકમાંથી બહાર લાવવા માટે માનસિક બળ પૂરું પાડે છે.
ગીતામાં ‘સ્થિતપ્રજ્ઞ’ થવાનો ઉપદેશ છે એટલે કે સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને જીવન-મરણમાં એકસમાન રહેવું. જ્યારે પરિવાર સ્વજનને ગુમાવે છે, ત્યારે તેમનું મન અસ્થિર થઈ જાય છે. ગીતા તેમને જીવનની અનિવાર્યતા સમજાવે છે અને ફરીથી પોતાના કર્તવ્યના માર્ગ પર આગળ વધવા માટે પ્રેરિત કરે છે.
મૃત્યુ પછી જે પીડા થાય છે તેનું મુખ્ય કારણ ‘મોહ’ (Attachment) છે. ગીતા આ અજ્ઞાનતા દૂર કરે છે. ગીતા અર્પણ કરવાનો અર્થ એ છે કે પરિવારને સમજાવવું કે આ જગત અનિત્ય છે. જ્યારે આપણે આ સત્ય સ્વીકારીએ છીએ, ત્યારે મનમાંથી ‘પકડ’ છૂટી જાય છે અને વ્યક્તિ શાંતિ અનુભવે છે.
પુષ્પહાર કે અન્ય ભૌતિક વસ્તુઓ થોડા સમયમાં નષ્ટ થઈ જાય છે, પરંતુ ગીતાનું જ્ઞાન કાયમી છે. તે શોકગ્રસ્ત વ્યક્તિને આંતરિક શક્તિ (Mental Strength) આપે છે. તે મૃત વ્યક્તિને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા કરતાં પાછળ રહી ગયેલા લોકોને “જીવવાની નવી દ્રષ્ટિ” આપે છે.
ગીતા શીખવે છે કે માણસે ફળની ચિંતા કર્યા વગર પોતાનું કર્તવ્ય કરવું જોઈએ. મૃત્યુ પછી જ્યારે પરિવાર પોતાની જવાબદારીઓથી ડગમગી જાય છે, ત્યારે ગીતા તેમને યાદ અપાવે છે કે જે ગયું છે તે પાછું નથી આવવાનું, પણ જે અત્યારે આપણી પાસે છે (જીવન અને જવાબદારીઓ), તેને નિષ્ઠાપૂર્વક જીવવું એ જ સૌથી મોટું સત્કર્મ છે.
ભક્તિનું સાચું સ્વરૂપ: કર્મ જ પૂજા છે
આજના સમયમાં લોકોએ ભક્તિને માત્ર મંદિરો અને માળાઓ સુધી સીમિત કરી દીધી છે. પરંતુ ગીતાનો સાચો સાર તો ‘કર્મયોગ’ છે. મંદ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોની નિઃસ્વાર્થ સેવા કરીએ,ક્યારેય કોઈનું મન ન દુભાવીએ,જે આપણું નથી તેની લાલચ ન કરીએ,અને પ્રમાણિકતાથી પરસેવાની કમાણી કરીએ,તો આ દરેક સત્કર્મ એક જીવંત પ્રાર્થના બની જાય છે. ગીતા આપણને એ સમજાવે છે કે ભક્તિ એટલે ભગવાનને શોધવા નહીં, પણ ભગવાન જેવું જીવન જીવવું. અલગથી માળા ફેરવવાની જરૂર નથી, જો તમારા કર્મોમાં સત્ય અને દયા છે, તો તમે સાચા અર્થમાં કૃષ્ણના માર્ગે છો.
સંકટ એ ભગવાનની એક યોજના છે જ્યારે જીવનમાં દગો મળે અથવા અચાનક દુઃખ આવે, ત્યારે હારી જવાને બદલે તેને કૃષ્ણને સમર્પણ કરી દો. જેમ કુંભાર માટીને આકાર આપવા માટે તેને કુટતો હોય છે, તેમ ભગવાન સંકટ દ્વારા આપણને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. તમારું દુઃખ એ અંત નથી, પણ તમને કોઈક મોટી સફળતા કે જીવનની ઉચ્ચ અવસ્થા માટે તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, ગીતા એ કોઈ સામાન્ય પુસ્તક નથી, પણ કૃષ્ણનો અર્જુનને આપેલો સંવાદ છે. જેમ કુરુક્ષેત્રમાં હતાશામાં ડૂબેલા અર્જુનને કૃષ્ણે જ્ઞાન આપીને ફરી ઉભા કર્યા, તેમ ગીતા આજે શોકગ્રસ્ત પરિવાર માટે ‘માનસિક ઉપચાર’ (Counseling) જેવું કામ કરે છે. તે અંધકારમાં જ્ઞાનનો દીવો પ્રગટાવે છે. મૃત્યુ સમયે ગીતા અર્પણ કરવી એ માત્ર પરંપરા નથી, પણ પરિવારને એવી હિંમત આપવી છે કે તેઓ શોકને શાંતિમાં અને અજ્ઞાનને જ્ઞાનમાં બદલીને પોતાના જીવનને સાર્થક બનાવે.
“જે માણસના કર્મોમાં સત્ય અને દયા હોય છે, તેની રક્ષા સ્વયં ઈશ્વર કરે છે. મૃત્યુ એ જીવનનો અંત નથી, પણ કર્મોના હિસાબની એક નવી શરૂઆત છે.”
દર્શના પટેલ (નેશનલ મેડાલિસ્ટ)