Maharashtraના યવતમાળમાં મંગળવારે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના વડા મોહન ભાગવતે કહ્યું કે વિકાસનો હેતુ સમાજના દરેક વ્યક્તિનું કલ્યાણ હોવું જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે વિકાસની પ્રક્રિયામાં સમાજના “સૌથી છેલ્લી વ્યક્તિ”ને કેન્દ્રમાં રાખવી જોઈએ અને વિકાસના સૌથી ઊંચા અને સૌથી નીચલા સ્તર વચ્ચેનું અંતર શક્ય તેટલું ઓછું કરવું જોઈએ.
‘અંત્યોદય’નો ઉલ્લેખ કર્યો
પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયની જન્મજયંતિ નિમિત્તે આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં RSS વડા મોહન ભાગવતે ‘અંત્યોદય’ની વાત કરી. તેમણે કહ્યું કે તેનો અર્થ સમાજના સૌથી છેલ્લી વ્યક્તિ માટે વધુમાં વધુ ખુશહાલી સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. મોહન ભાગવતે કહ્યું, “દેશ ત્યારે જ ખુશ રહી શકે છે જ્યારે સમાજની સૌથી છેલ્લી વ્યક્તિ પણ વધુમાં વધુ ખુશ હોય, આને જ ‘અંત્યોદય’ કહેવાય છે.”
સૌથી છેલ્લી વ્યક્તિને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવા કહ્યું
PTIના અહેવાલ મુજબ, RSS વડા મોહન ભાગવતે મહાત્મા ગાંધીના એ સિદ્ધાંતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો જેમાં નિર્ણય લેતી વખતે સમાજના સૌથી નીચલા સ્તરે રહેલી વ્યક્તિને ધ્યાનમાં રાખવાની વાત કરવામાં આવી છે. તેમણે કહ્યું, “જ્યારે પણ તમે જીવનમાં કંઈ કરો ત્યારે સમાજના સૌથી છેલ્લી વ્યક્તિ વિશે વિચારો. તમારી જાતને પૂછો: હું જે કરી રહ્યો છું તેની આ વ્યક્તિના જીવન પર સકારાત્મક અસર પડશે? જો હા, તો તે કરો. જો નહીં, તો તે કરવાની કોઈ જરૂર નથી.”
વિકાસ અને પર્યાવરણ બંનેની સુરક્ષા જરૂરી
મોહન ભાગવતે કહ્યું કે વિકાસ એવો હોવો જોઈએ જે ભોજન, કપડાં અને ઘર જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરે. સાથે જ શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ પણ ઉપલબ્ધ કરાવે. તેમણે સન્માન સાથે જીવન જીવવા અને અન્ય લોકોની મહેમાનગતિ કરવાની ક્ષમતાના મહત્વ વિશે પણ વાત કરી. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે વિકાસ પ્રકૃતિની કિંમત પર ન થવો જોઈએ. વિકાસની સાથે પર્યાવરણની સુરક્ષા પણ જરૂરી છે.
ખેડૂતોનું જીવન સુધારવા પર ભાર
ખેતી અંગે વાત કરતા મોહન ભાગવતે જમીનની તંદુરસ્તી જાળવી રાખવાની સાથે ખેડૂતોનું જીવન સુધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે મિશ્ર અને જૈવિક ખેતી, પશુપાલન તેમજ બીજ, ખાતર અને જંતુનાશકોના મામલે વધુ આત્મનિર્ભર બનવાની વાત કરી. તેમણે કહ્યું કે હેતુ એવો હોવો જોઈએ કે ખેડૂતો દેવાની જાળમાં ન ફસાય અને તેના બદલે વધુ આત્મનિર્ભર બને. તેમણે કહ્યું, “સમાજે વિકાસને આગળ વધારવો જોઈએ, આ માત્ર સરકારની જવાબદારી નથી.”
પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયને યાદ કર્યા
RSS વડા મોહન ભાગવતે પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયની સાદગીભરી જીવનશૈલી અને જનસેવા પ્રત્યેના તેમના સમર્પણને પણ યાદ કર્યા. તેમણે કહ્યું કે ઉપાધ્યાયની વિચારધારા એ વિચાર પર આધારિત હતી કે વિકાસમાં માત્ર માણસ જ નહીં, પરંતુ પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને પ્રકૃતિનો પણ સમાવેશ થવો જોઈએ. RSS વડાએ કહ્યું કે દિવંગત જનસંઘ નેતા પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયનો ‘એકાત્મ માનવવાદ’નો વિચાર નવો નથી. પરંતુ આ વિચાર અગાઉની પેઢીઓની જીવનશૈલીમાંથી લેવામાં આવ્યો હતો અને તેને વ્યવહારુ કાર્યો દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય છે.